GIA ĐỊNH, ĐẤT NƯỚC VÀ CON NGƯỜI

(Gia Định, the Land and the People)

· Kính tặng Giáo sư Tiến Sĩ Nguyễn Thanh Liêm, Cựu Thứ Trưởng Giáo Dục và Thanh Niên VNCH

· Thân tặng Đồng Hương Gia Định

· Thương tặng con Võ Khiết Hương Hồng Phúc

(Võ K.H.Hồng Phúc grew up in Tân Bình District, Gia Định where her father, Judge Võ Duy Khiết was a judge and a teacher)

Võ Duy Khiết

Cựu Thẩm Phán Tòa Sơ Thẩm Gia Định

Cựu Giáo Sư Trung Học Quốc Gia Nghĩa Tử

Khi vua Gia Long lên ngôi, quốc gia có hình dáng như chữ S mang tên Đại Việt (The Greater Việt) và Triều Nguyễn (The Nguyễn Dynasty), bắt đầu từ năm 1802 với tên nước là Việt Nam.

Vua Gia Long lấy Huế làm Đế Đô. Từ Quảng Bình trở ra (Hoành Sơn) tới biên giới Việt Hoa là Bắc Thành, và từ Bình Thuận đến mũi Cà Mau là Gia Định Thành. Mỗi thành do một viên quan cai trị là Tổng Trấn.

Vua Gia Long cử Đức Tả Quân Lê Văn Duyệt làm Tổng Trấn Gia Định Thành (xin xem chi tiết trong tập san Đồng Nai Cửu Long số 3). Gia Định là thủ phủ của thành Phiên An.

Vua Gia Long thăng hà (từ trần), người kế vị là vua Minh Mạng. Vua bải bỏ chức Tổng Trấn và chia Gia Định Thành làm sáu tỉnh (Lục Tỉnh) sau khi Đức Tả Quân Lê Văn Duyệt mất. Nên có tên gọi là Nam Kỳ Lục Tỉnh:

- Ba tỉnh miền Đông là Gia Định, Biên Hòa và Định Tường.

- Ba tỉnh miền Tây là Vĩnh Long, An Giang và Hà Tiên.

Mỗi tỉnh có quan Tổng Đốc, phủ và huyện thì có quan Tri Phủ, Tri Huyện. Thường gọi là quan Phủ, quan Huyện. Làng xã thì có Hội Đồng Kỳ Hào.

Thời Pháp thuộc, Nam Kỳ là một quốc gia thuộc địa (La Cochinchine) gồm có hai mươi mốt (21) tỉnh, trong đó có tỉnh Gia Định. Mỗi tỉnh đều có huyện, làng; về sau gọi là quận, xã, tổng (province, arrondissement, village, canton).

Các quan viên cai trị là Đốc Phủ Sứ, Tri Phủ, Tri Huyện, Xã Trưởng, Lý Trưởng, Thầy Cai Tổng. Đến thời đệ nhứt và đệ nhị Cộng Hòa thì các chức vụ được gọi là Tỉnh Trưởng, Quận Trưởng, Xã Trưởng.

Diện tích của tỉnh Gia Định theo La Cochinchine năm 1921 là 180.000 mẫu tây (hectare). Dân số theo thống kê trước tháng 4, 1975 là khoảng 900.000 người.

Đất Gia Định trải dài theo sông Saigon từ ranh giới tỉnh Tây Ninh đến cửa biển Cần Giờ (Sông Soi Rạp), Vịnh Gành Rái, nơi mà người địa phương thường hát ru con ngủ trên võng bằng câu hát “Nhà Bè nước chảy chia hai, Ai về Gia Định, Đồng Nai thì về” (sông Đồng Nai, Biên Hòa). Thật ra, tiếng ru mộc mạc trong thôn xóm là: Hò ò ò ơ ơ ơ. . . Nhà bè nước chảy chia đôi. Ai dìa Gia Định Đồng Nai thì dìa (về).

Con người của tỉnh Gia Định, ngoài Đức Tả Quân Lê Văn Duyệt là người miền Trung còn có các võ tướng đã từng theo Gia Long như Võ Tánh, Phạm Đăng Hưng, Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tỉnh, Tống Viết Phước, Trương Phúc Luật, v.v. . . Còn lại là người tứ xứ đến đây làm ăn sinh sống và lập nghiệp lâu đời (xem tập san Đồng Nai Cửu Long số 3) những quân nhân, công nhân, công tư chức.

Sau hiệp định Genève năm 1954, Gia Định là nơi định cư của số đông đồng bào di cư từ miền Bắc nước Việt Nam vào. Nhiều nhất là ở Quận Gò Vấp, Xóm Mới và Quận Tân Bình, đông đảo nhứt là ở Ngã Ba Ông Tạ và Ngã Tư Bảy Hiền.

Phương tiện đi lại trong tỉnh Gia Định và ra vào thủ đô Saigon thời trước là xe Thổ Mộ rồi đến xe Buýt (Autobus), xe Xích Lô Đạp (Cyclo), Xích Lô Máy (Cyclo Moteur) và sau hết, cho đến trước 30 tháng Tư năm 1975 là xe Lam Ba Bánh (xe Lambretta) chở được sáu đến tám người và Xe Ôm (xe hai bánh của Nhật hiệu Honda, Suzuki, Yamaha, .v.v. . ., người khách ngồi “ôm” tài xế phía sau).

Xe thổ mộ là hình ảnh đặc biệt của Gia Định, là một loại xe hai bánh do một con ngựa kéo, trong lòng xe có trải một chiếu bông đẹp mắt và rất tiện dụng, vừa chở khách vừa chở được hàng hóa, phần nhiều là rau cải, trái cây (nông sản) vào ra giữa ngoại ô và tỉnh lỵ (Chợ Bà Chiểu).

Chuyên chở hàng hóa và đưa hành khách đi lại giữa Saigon, Gia Định và các quận, tỉnh xa như Thủ Đức, Hóc Môn, Biên Hòa, Thủ Dầu Một (Bình Dương), Trảng Bàng, Tây Ninh, v.v. . . thì có xe Cam-Nhông lớn, nhỏ (Camion, Camionnette), xe đò lớn, xe đò lỡ (xe đò cở nhỏ) đi và đến tại các Bến Xe miền Đông và bến xe miền Tây (còn được gọi là Bến Xe Đò Hậu Giang). Sau nầy được đặt tên lại là Xa Cảng miền Đông và Xa Cảng miền Tây.

Tôn Giáo. - Phần đông người dân Gia Định theo Đạo Phật và Đạo Thiên Chúa. Có rất nhiều Chùa Phật và Nhà Thờ Thiên Chúa được xây cất rất lâu đời rải rác từ tỉnh lỵ (Bà Chiểu) đến các Quận, Xã xa xôi trong tỉnh.

Tín ngưỡng đặc biệt của tỉnh Gia Định là Lăng Ông Đức Tả Quân Lê Văn Duyệt tại Bà Chiểu (thường được gọi là Lăng Ông Bà Chiểu). Đây là nơi thờ phượng Đức Tả Quân rất lâu đời, lúc nào cũng khói hương nghi ngút do cư dân Gia Định, Saigon và các vùng phụ cận, thậm chí từ những tỉnh rất xa, thường xuyên lui tới cúng bái, xin xăm, cầu xin Ông phù hộ cho tai qua nạn khỏi, làm ăn phát đạt; đặc biệt và đông đảo nhứt là vào dịp Tết Nguyên Đán và các ngày Rằm lớn của các tháng Âm Lịch trong năm: Rằm tháng Giêng (Thượng Nguơn), tháng Bảy (Trung Nguơn) và tháng Mười (Hạ Nguơn).

Cũng như các tỉnh khác của cả nước Việt Nam, Gia Định có trường học ít nhứt phải có từ cấp tiểu học đến trung học ở khắp các quận xã để lo phần giáo dục cho con em trong tỉnh.

Về hệ thống hành chánh thì Gia Định có tám quận là: Bình Thạnh, Gò Vấp, Tân Bình, Hóc Môn, Bình Chánh, Cần Giờ, Nhà Bè, Thủ Đức, với trên 17 tổng và 166 xã.

1/ - Quận Bình Thạnh nằm về phía Đông của tỉnh Gia Định. Xưa kia là Tổng Bình Thạnh Trị. Quận nầy nếu gọi theo các tỉnh ở miền Tây thì có tên là quận Châu Thành, vì tọa lạc trong quận Bình Thạnh là các cơ quan công quyền quan trọng của tỉnh như Tòa Hành Chánh, Tòa Án Sơ Thẩm, v.v. . . cùng tọa lạc trong quận nầy là: Lăng Ông Đức Tả Quân Lê Văn Duyệt, các nhà thờ lớn, Thánh Mẫu, Thị Nghè, Hàng Xanh; các trường Nam Trung Học Hồ Ngọc Cẩn, Nữ Trung Tiểu Học Lê Văn Duyệt, Trường Mỹ Thuật, Cao Đẳng Mỹ Nghệ Gia Định, Trung Tiểu Học Thánh Mẫu, Đạt Đức, Kỹ Thuật Don Bosco, nằm trong tu viện cùng tên. Nhà thương Nguyễn Văn Học cũng là một nơi thực tập cho các sinh viên Y Khoa Saigon. Chợ Bà Chiểu là nơi buôn bán sầm uất của các thương nhân buôn sỉ và lẻ tấp nập. Ngoài ngôi chợ lớn nhứt nầy, quân Bình Thạnh còn có chợ Thị Nghè cũng khá đông đúc người mua kẻ bán hằng ngày.

Có bốn ngã để đi vào quận Bình Thạnh, Gia Định từ hướng Saigon là: Cầu Bông (Dakao/Đất Hộ), Cầu Thị Nghè (gần sở Thú), Cầu Sắt Tân Định (Tân Định), và Cầu Phan Thanh Giản được xây vào lúc xây Xa Lộ Saigon - Biên Hòa vào những năm 1960.

Xã Bình Hòa có địa danh Ngã Năm Bình Hoà là nơi có năm trục lộ đi ra nhiều ngã, trong đó có quốc lộ số 1 đi đến các tỉnh miền Đông và miền Trung.

Ngã Tư Hàng Xanh làø trục lộ giao thông của đường Bạch Đằng đi ra Xa Lộ Biên Hòa.

Từ Ngã Năm Bình Hòa có một trục lộ đi đến Quận Thủ Đức trên đường đi Biên Hòa. Qua khỏi Cầu Bình Lợi có công ty súc sản Visan (Việt Nam Súc Sản Công Ty) là nơi làm thịt heo bò để cung cấp thực phẩm cho các chợ ở Saigon và Gia Định.

2/ - Quận Gò Vấp nằm ở phía Tây của tỉnh Gia Định. Có đường sắt (đường xe lửa) đi miền Trung, chui qua một cái Cầu Hang. Bên trên Cầu Hang là chợ Gò Vấp. Tại Gò Vấp, người ta trồng loại thuốc lá nổi danh là 'Thuốc Lá Gò Vấp', cung cấp lá thuốc cho các hãng làm thuốc hút ở Saigon và Chợ Lớn có tên “Bastos”, “Mélia” và “Mic.” Ngoài ra, “thuốc rê Gò Vấp' có tiếng là thuốc “ngon” mà người dân quê rất ưa chuộng để vấn lấy bằng tay từng điếu một mỗi khi cần hút.

Gò Vấp là nơi có đông đảo đồng bào miền Bắc di cư lập nghiệp từ năm 1954, sinh sống hòa đồng với người địa phương, cũng trồng nhiều thuốc lá, đặc biệt là “Thuốc Lào Ba Số” (555), (333). Nơi đây được gọi là Xóm Thuốc, có một nhà thờ cũng cùng tên.

Có hai câu nói về thuốc lào: “Ông Tư đã bỏ điếu cầy (điếu thuốc Lào), Thấy thuốc ba số lại nhào trở vô. Và cũng từ đó Gia Định có thêm địa danh “Xóm Mới Gò Vấp” và một nhà thờ Thiên Chúa Giáo rất khang trang trong xóm mới nầy.

Từ Gò Vấp đi qua Hóc Môn có lối đi gọi là đi ngã “trong”, Chợ Cầu, đến Trung Tâm Huấn Luyện Quang Trung, xuyên qua Ngã Ba Trung Chánh, Hóc Môn… . Nơi đây cũng gặp Quốc Lộ 1 đi Tây Ninh và Cambodge.

Quận Gò Vấp là nơi có nhiều chùa Phật Giáo, đăïc biệt là chùa Già Lam, và các chùa khác ở rải rác trong quận.

Một nhà thờ lớn trong quận Gò Vấp là nơi mộ an nghỉ của cụ Phan Văn Ấn, nhạc phụ của Vua Bảo Đại, và là cha của Nam Phương Hoàng Hậu.

Các cơ sở quân sự thuộc các ngành như Quân Nhu, Quân Cụ, Truyền Tin. Trường Hành Chánh Tài Chánh, Nha Hành Chánh Tài Chánh Quân Đội và các Cục liên hệ cũng nằm trong quận Gò Vấp.

Gia Định còn có những địa danh khác là Ngã Ba Chú Hía (đọc là “Ía”), Ngã Năm Chuồng Chó, Ngã Ba Cây Thị, Xóm Gà. Riêng Chú Hía và Chuồng Chó là hai nơi có tiếng “không lành mạnh” một thời, là nơi hoạt động của các “Nàng Kiều” (gái làng chơi).

3/ - Quận Tân Bình nằm phía Tây của tỉnh Gia Định, nơi có địa danh Ngã Tư Bảy Hiền; có các trường Trung Tiểu Học Tân Bình, Quốc Gia Nghĩa Tử, Trung Học Tổng Hợp và Kỷ Thuật Saigon.

Lăng Cha Cả (Lăng Cố Đạo người Pháp, Alexandre de Rhodes) nằm đối diện vớ phi trường Tân Sơn Nhứt. Mộ của Ngài đã được cải táng sau năm 1975, còn tìm thấy được phần đầu cây “ba-toong” (baton) của Ngài mà chánh phủ Pháp xin đem về nước.

Phi trường Tân Sơn Nhứt được sử dụng cho cả dân sự lẫn quân sự; có trại Phi Long là Bộ Tư Lệnh Không Quân. Kế bên phi trường Tân Sơn Nhứt là Bộ Tổng Tham Mưu Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa. Quanh đây cũng có nhiều đồng bào di cư trú ngụ từ năm 1954, với những nhà thờ Thiên Chúa Giáo, lâu đời nhứt là Nhà Thờ Chí Hoà và có rất nhiều giáo sứ như: Tân Trang, Tân Sa Châu, Chí Linh, Khiết Tâm, An tôn, Nghĩa Hòa, v. v. . . Nơi có tu viện Nữ Dòng Mai Khôi.

Chợ Ngả Ba Ông Tạ có nhiều hàng bán thịt chó (còn được gọi là Nai Đồng Quê), nơi nầy bán thịt tươi, chỗ kia là quán nhậu với rất nhiều thực khách ưa thích món ăn nầy.

Chợ Tân Bình được xây cất theo kiểu tân thời, không như các chợ ở nơi khác. Tân Bình cũng có cơ xưởng lắp ráp xe gắn máy, các công ty chế tạo thực phẩm và vật dụng như: Mì ăn liền và bột ngọt Thiên Hương, nước tương Vị Hương Tố, xưởng đồ hộp Tân Bình, nhà máy dệt Vina Texco. Tân Sơn Nhì, Bà Quẹo là hai địa danh của một xã nằm trên trục lộ đi Hóc Môn.

Một nhà thương tân tiến với nhiều bác sĩ dân và quân y phụ trách là Bệnh Viện Vì Dân ở Ngã Tư Bảy Hiền, đối diện trường trung học Tân Bình. Ngoài ra, còn có phòng mạch của đông y sĩ người Tàu nổi tiếng ở Ngã Ba Ông Tạ.

4/ - Quận Hóc Môn nằm về phía Tây của tỉnh Gia Định, có lịch sử lâu đời. Từ Tân Bình đi lên Ngã Tư Trung Chánh. Nơi có nhiều vườn trầu (dây trầu leo trên “nọc”), hồ tiêu, cây cau và dây sương sâm; địa danh nầy cũng được gọi bằng cái tên nổi tiếng là “Mười Tám Thôn Vườn Trầu” (thời kháng chiến chống Pháp). Các thế hệ sau nầy, ít người lớn tuổi nhai trầu, “Bà Già Trầu”, nên có rất ít người trồng trầu, gần như không còn ai trồng nữa! Hóc Môn là nơi nuôi nhiều ngựa và bò, cũng là nơi dùng nhiều xe cá và xe thổ mộ như đã nói ở phần quận Bình Thạnh.

Tại ngã tư Trung Chánh là Trung Tâm Huấn Luyện Quang Trung, nơi đào luyện hàng trăm ngàn người lính cho Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa. Một phần của trung tâm nầy là Trung Tâm III Tuyển Mộ và Nhập Ngũ. Kể từ sau Tết Mậu Thân, năm 1968 trung tâm nầy cũng huấn luyện khóa sinh dự bị sĩ quan trừ bị cho Trường Bộ Binh Thủ Đức và sĩ quan Không Quân (phi công và sĩ quan kỷ thuật). Hóc Môn còn có trường Quân Vận, nơi huấn luyện sĩ quan quân vận và tài xế quân xa cho toàn thể các quân, binh chủng Việt Nam Cộng Hòa. Trường Trung Tiểu Học Hóc Môn nằm trong khu Hành Chánh Quận.

Đi về hướng Tây Ninh khoảng hơn mười cây số (10km) là một ngả tư, quẹo tay mặt và qua một cầu sắt là chợ quận Hóc Môn, cũng là bến xe Lam và xe đò lỡ đi Hóc Hôn - Saigon; một ngã khác cũng đi từ Saigon đến Hóc Môn là đi từ Gò Vấp qua ngã Chợ Cầu.

5/ - Quận Bình Chánh nằm về phía Nam của tỉnh Gia Định, cách thủ đô Saigon hơn mười cây số (10km). Khi còn đường xe lửa (autorail) Saigon - Mỹ Tho, Bình Chánh có một nhà Ga (gare/trạm) cho hành khách lên xuống. Đường xe lửa nầy đã được dẹp bỏ trong thời đệ nhị Cộng Hòa.

Từ Saigon, đi theo quốc lộ 4, ra khỏi Phú Lâm, qua cầu Bình Điền, một xã của quận Bình Chánh thì tới chợ Bình Chánh ở phía bên trái, bên phải là nhà Ga xe lửa và phố xá buôn bán; chợ quận không mấy sầm uất, nơi đây cũng có một nhà máy để xay lúa ra gạo (rice mill), phục vụ các nhà buôn lúa gạo hoặc những cá nhân đem lúa đến, bằng đường bộ hay đường sông, xay ra lấy gạo về ăn. Nói chung, Bình Chánh là vựa lúa của tỉnh Gia Định. Trên sông Bình Điền tấp nập ghe thuyền chuyên chở đủ loại hàng hóa đi lại giữa những nơi không có đường bộ, đặc biệt các ghe chài (jonque/junk) được “tàu dòng” (remorqueur/tugboat) kéo, chở lúa đến nhà máy xay, hay chở gạo lên Saigon Chợ Lớn hoặc đi các nơi khác. Tại quận lỵ có trường Trung Tiểu Học Bình Chánh lo việc giáo dục cho con em ở địa phương nầy.

6/ - Quận Cần Giờ. Đây là một quận nằm ven biển, có nhiều sông rạch chằng chịt, phần nhiều phương tiện di chuyển trong quận là bằng thuyền bè, xuồng và ghe nhỏ có gắn máy (gọi là “đuôi tôm” hay “tắc rán”). Một quận có tánh cách chiến lược hơn là hành chánh. Là nơi hoạt động của toán Hoa Tiêu trên sông Saigon, hướng dẫn các tàu buôn Quốc Tế ra vào thương cảng Saigon. Quận Cần Giờ được bảo vệ bởi một hệ thống Cảnh Sát gọi là Giang Cảnh và một lực lượng Giang Thuyền của Hải Quân Việt Nam Cộng Hòa.

Sông Soi Rạp nằm trong phạm vi quận Cần Giờ, chảy ra vịnh Gành Rái, cửa Cần Giờ và đổ ra biển. Tàu biển ngoại quốc vào Saigon phải đi qua cửa biển nầy, có lực lượng Giang Cảnh của Cảnh Sát hoặc Giang Thuyền của Hải Quân bảo vệ an ninh.

Phương tiện di chuyển phần nhiều là ghe xuồng trên sông. Đa số dân cư làm nghề chài lưới, trồng lúa nước vào mùa mưa, gọi là lúa xạ; nước nơi đây dược gọi là nước lợ hay nước pha chè vì là nước sông (ngọt) và nuớc biển (mặn) giáp nhau và trộn lẫn nhau. Từ trên tàu nhìn xuống thấy hai màu đậm lợt rõ rệt.

Dân cư địa phương nuôi và thả từng bầy vịt trên ruộng để cho chúng kiếm ăn lúa rơi rớt, cá, tép, rong rêu thiên nhiên. Người chăn giữ vịt che các chòi tạm trên những mô đất rải rác trên đồng, dùng xuồng di chuyển theo đàn vịt từ sáng đến chiều; chạng vạng tối thì lùa vịt trở về chuồng để vịt đẻ trứng qua đêm; sáng ra lượm trứng vịt cho vào giỏ cần-xé (giỏ đan bằng tre có hai cái quai trên vành rắn chắc) chờ các lái buôn đến mua. Người dân quê nơi đây có món ăn lạ miệng là chè đậu xanh nấu với trứng vịt luộc.

Đường bộ duy nhứt trong quận Cần Giờ là con đường từ quận Nhà Bè đi xuống, qua một bến phà “bac/ferry) ở xã Bình Khánh. Nơi đây là giáp mối “Sông nước mây ngàn” như câu hò nói ở phần trước, một phần của Rừng Sát, ruộng lúa cao hơn mực nước biển đi vào Gia Định.

7/ - Quận Nhà Bè nằm bên cạnh thủ đô Saigon. Từ cầu Tân Thuận, quận Tư Saigon đi tới quận Nhà Bè bằng phương tiện xe Lam ba bánh.

Chợ quận, trường học, cách bến phà đi Bình Khánh vài trăm thước. Nơi đây có bến tàu dành cho các tàu dầu; nơi có bồn xăng, dầu phân phối đi các trạm xăng bán lẻ, bằng các xe bồn (citerne) của các hãng dầu Shell, Caltex, Esso và Mobil Oil.

Ngoài trường Trung Tiểu Học Nhà Bè, các công ty dầu còn mở một trường học khác để phục vụ cho con em của nhân viên làm việc cho họ.

Vị trí quận Nhà Bè cách xa tỉnh lỵ Gia Định nên dân cư của quận nầy tiếp xúc với thủ đô Saigon thường hơn là tỉnh nhà của họ. Muốn đi đến khu hành chánh của tỉnh, họ phải đi hai chặn xe Lam, một chặn từ Tân Thuận, Nhà Bè đến chợ Xóm Chiếu, Khánh Hội (quận Tư, Saigon) và chặn thứ hai từ Saigon đến Lăng Ông và chợ Bà Chiểu.

Đất Nhà Bè là một cù lao nên khó xây cất những cao ốc (building) lớn, thường gọi là “đất không có chân”.

8/ - Quận Thủ Đức là quận trù phú nhứt của tỉnh Gia Định. Quận có nhiều ruộng lúa và mía. Một số lớn lượng mía làm đường tại nhà máy đường Biên Hòa là mía trồng tại Thủ Đức. Quận nầy nằm về phía Bắc của tỉnh, là cửa ngõ vào tỉnh Gia Định từ các tỉnh miền Trung và những tỉnh miền Đông như Biên Hòa, Bình Dương (Thủ Dầu Một), Bình Long, Phước Long, Phước Tuy (Bà Rịa), Vũng Tàu (Cap Saint Jaques), Long Khánh, Bình Tuy. Dân cư đông đúc làm ăn buôn bán tấp nập.

Từ cầu Bình Lợi đến Thủ Đức khoảng mười lăm cây số (15km), nơi có Ga xe lửa xuyên Việt đi miền Trung. Xe đò lớn nhỏ đi lại Thủ Đức, Gia Định qua hai ngã cầu Bình Lợi và ngã Tư Hàng Xanh.

Nơi đây có nhiều kiến trúc đáng kể như: Trường Đại Học Cộng Đồng Thủ Đức, Làng Đại Học Thủ Đức, Trường Trung Tiểu Học, Trường Nhà Dòng Lasan “Mosard” Thủ Đức, Trường Quân Nhạc Việt Nam Cộng Hòa. Nơi có Nhà Dòng Phăng-Xi-Cô (Francisco?) Đồng Công, Tu Học Viện Giáo Hoàng, Nhà thờ Thiên Chúa Giáo Cổ Vinh.

Thủ Đức có Học Viện Cảnh Sát Quốc Gia đào tạo các sĩ quan Cảnh Sát. Trước kia là Trường Huấn Luyện Cảnh Sát, thẩm sát viên, biên tập viên và quận trưởng Cảnh Sát. Đặc biệt là quân trường huấn luyện sĩ quan trừ bị có tiếng một thời ở Đông Nam Á, đó là Trường Sĩ Quan Trừ Bị Thủ Đức, trước kia còn có tên là “Liên Trường Võ Khoa Trừ Bị Thủ Đức”, tọa lạc trên một đồi thấp, đất vàng ngà, thuộc xã Tăng Nhơn Phú.

Trước năm 1968, trường huấn luyện quân sự giai đoạn I. Sau đo, nhữngù Sinh Viên Sĩ Quan Trừ Bị không học ngành chuyên môn thì học giai đoạn II để ra trường là sĩ quan Bộ Binh. Sau năm 1968, trường chỉ huấn luyện giai đoạn II để đào tạo sĩ quan Bộ Binh chuyên nghiệp, tức từ khóa 27 là đến các khóa 1/68 và kế tiếp là năm khóa 1/70 (năm 1970).

Kế bên Trường Bộ Binh là Trường Sĩ Quan Thiết Giáp, về sau trường nầy dời đi Phước Tuy (Bà Rịa). Thủ Đức còn có nhà máy biến điện, tăng công suất điện được dẫn về từ các nhà máy Đa Nhim và Chợ Quán. Lại có thêm Nhà Máy Xi-Măng Hà Tiên sản xuất xi-măng với phẩm chất rất tốt cho ngành xây cất trong nước.

Xã Thủ Thiêm có phà trên sông Saigon để qua lại Saigon như một đường tắt rất thuận tiện, không phải đi vòng ra xa lộ là một đoạn đường xa hơn. Sông Saigon dẫn đến Cát Lái là nơi có kho đạn của Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa trong thời chiến, nơi đây cũng có một nhà thờ cổ kính và một Nhà Dòng nữa.

Hàng quán, tiệm ăn dược tìm thấy ngay trong chợ Thủ Đức, món ăn nổi tiếng ở đây là “Nem Thủ Đức”. Còn có các địa danh nổi tiếng khác của Thủ Đức như Suối Xuân Trường, Suối Lồ Ồ, nằm dọc theo xa lộ khoảng giữa Thủ Đức và Biên Hòa. Suối thơ mộng với nước trong veo thấy rõ đáy đất sét trắng (kaolin).

Tóm lại, Gia Định là một địa danh lịch sử của Nam Kỳ Lục Tỉnh, hay miền Nam Nước Việt. Và Lăng Ông Đức Tả Quân Lê Văn Duyệt là một Đặc Trưng thể hiện lòng biết ơn, cung kính của người dân Gia Định nói riêng, và người dân miền Nam nói chung, đối với công đức của một vị Tướng Công tài cao đức độ, mà nay đã trở thành một vị Thần Linh, đã có công khai phá và xây dựng nên miền đất trù phú của nước Việt Nam ngày nay.

Đầu Xuân 2007