LỆ KỲ YÊN ĐÌNH ĐIỀU HÒA

MỘT SẮC THÁI VĂN HOÁ VIỆT NAM

Võ Thiện Hiếu

Hằng năm cứ vào các ngày 16, 17 và 18 tháng 2 cũng như tháng 10 Âm lịch, đình Điều Hòa thuộc phường 2 thành phố Mỹtho đều có tổ chức Lệ Kỳ Yên còn gọi là lễ Hạ Điền tháng2 hoặc Thượng Điền tháng 10 gọi nôm na là lễ cúng đình, đây là một cuộc tế lễ mang bản sắc đặc trưng của nền Văn hóa Dân tộc với các Hương chức trong làng tổ chức cúng tế để cầu cho Quốc thái dân an, thọ tỷ Nam San phước như Đông Hải và cũng là dịp để dân chúng có cơ hội đến để chiêm bái linh thần, cầu linh thần phù hộ cho mua may bán đắc, gia cang an lạc thuận hòa

Đình Điều Hòa thuộc Châu thành Mỹtho, tỉnh Định Tường đã có từ hơn 150 năm nay và đã được nhân dân địa phương trùng tu lại nhiều lần thật nguy nga, đồ sộ, tráng lệ và là một trong những ngôi đình làng lớn nhất Việt nam hiện nay và được công nhận là Di tích Văn hoá Lịch sử Việt nam.

QUÁ TRÌNH THÀNH LẬP ĐÌNH

Theo lời kể của cha tôi khi ông làm Chánh bái trong ban Hương chức của đình thì vào thời tân lập dân làng Điều Hòa sống bằng nghề làm rẩy và chài lưới nên dân làng có 2 cái Miếu để thờ cúng , đó là Miếu Nam Hải và Miếu Thần Nông. Miếu Nam Hải thì nằm ở khu xóm cá ngoài qua khỏi Bến Tắm Ngựa do dân làng sống bằng nghề chài lưới lập nên vì lúc bấy giờ việc đánh bắt cá rất thủ công và thô sơ mà phải đối đầu với sóng to gió dữ và hằng năm đều có người chết chìm vì tai nạn nghề nghiệp, họ rất tin vào thần linh nên lập ra miếu để thờ thần linh như thần biển, thần sông (Giang Thần và Hải Thần) và đặt tên là miếu Nam Hải

Còn tại xóm vườn lài tức vị trí phía sau đình bấy giờ, ngày xưa rất rộng và hoang vu, có một số người Tiều chuyên trồng bông lài để ướp trà và cung cấp bông lài cho tiệm trà Hiệp Phát còn đa số dân làm rẩy, làm vườn như trồng chuối ,mía, rau hoa quả, bông hoa bán Tết và khu vườn dừa cũng khá rộng. Nơi nay có 3 cây dương thật to và rất linh thiêng nên dân làng lập ra cái miếu cạnh 3 cây dương để thờ Thần linh gọi là Miếu Thần Nông.

Mãi cho đến năm 1904 do ảnh hưởng của cơn bảo năm Nhâm Thìn, bờ sông Tiền bị sạt lở trầm trọng gần tới Miếu Nam Hải nên dân chúng địa phương quyết định di dời miếu Nam Hải vào trong và sát nhập với miếu Thần Nông làm một tọa lạc tại số 101 đường Trịnh hoài Đức - Phường 2 - thành phố Mỹtho - tỉnh Định Tường nay là tỉnh Tiền Giang, kể từ nay nơi thờ cúng này chính thức lấy tên là Đình Điều Hòa.

Đến năm1913, đình Điều Hòa được xây dưng rộng hơn và qui mô hơn theo lối kiến trúc Á Đông có hàng rào song ciment chung quanh và chính thức được khánh thành vào năm 1917. Đến năm 1920 cất thêm cái vỏ-ca có sân khấu giống như cái rạp hát để hát chầu (hát bội) mỗi khi có cúng Lệ Kỳ Yên.

Qua những biến cố lịch sử, vào thời Pháp thuộc, có một giai đoạn đình Điều Hòa bị Pháp trưng dụng làm căn cứ đồn bót và trụ sở hành chánh của Thực dân Pháp kéo dài mãi đến năm 1943 mới trao lại cho chính quyền xã Điều Hòa quản lý. Đến năm 1954 khi hiệp định Genève được ký kết thì chính quyền xã Điều Hòa mới chính thức trả lại cơ ngơi ngôi đình lại cho dân địa phương và dời văn phòng xã về gần khu chợ Hàng bông, chỗ bến xe cũ đối diện với cổng trước cũ của trường trung học Nguyễn đình Chiểu Mỹtho làm Công sở Xã Điều Hòa.

Khi còn nhỏ tôi còn nhớ ông Từ giữ đình là một ông người Bắc di cư, không rỏ có ai biết tên thật và gốc gác dòng họ của ông không, nhưng chỉ biết ông ở có một mình dân địa phương thường gọi ông là Bảy Từ vì ổng làm Từ , chức từ ở đình thường chỉ người có nhiệm vụ quét dọn giữ gìn đồ đạc và nhang khói trong đình hằng ngày. Kể từ ngày có ông Bảy làm Từ, các khuông trang được ông chạm trổ rất tinh vi và khéo léo vì theo lời ba tôi kể thì ông lúc còn ở ngoài Bắc , ông làm nghề thợ mộc và chạm trổ rất khéo tay, do vậy mà ngày nay những khuông bông trên bàn thờ có chạm hình rồng phụng và hoa văn và được sơn son thếp vàng, chúng ta đều không quên công lao của Ông Từ Bảy và sau nhiều lần trùng tu sau này Đình Điều Hòa mới được khang trang đẹp đẻ như ngày nay.

VIỆC ĐẶT TÊN GỌI CỦA ĐÌNH

Theo Gia phả của Đình Điều Hòa, dưới thời Pháp thuộc, miền Đông và miền Tây Nam kỳ bị Pháp chia làm sáu tỉnh (Nam kỳõ Lục tỉnh) gồm 3 tỉnh miền Đông và 3 tỉnh miền Tây. Định Tường là một trong những 3 tỉnh miền Đông

Điều Hòa là tên gọi của một làng thuộc Tổng Thuận Trị, huyện Kiến Hưng của tỉnh Định Tường thời bấy giờ. Vào đầu thế kỷ thứ 17 dưới thời Chúa Nguyễn, người dân Việt từ miền Trung di cư vào nay để sinh cơ lập nghiệp. Họ định cư dọc bờ sông Tiền và sông Bảo Định (một nhánh của sông Cửu Long) thành một cộng đồng dân cư đa số sống bằng nghề làm rẩy và chài lưới ven sông và họ đã lập nên một làng lấy tên là làng Điều Hòa. Chữ Điều Hòa được lấy ra từ bốn chữ Hán: “Phong Điều Võ Thuận” ý nghĩa là cầu cho mưa thuận gió hòa.

Để có nơi sinh hoạt tín ngưỡng và thờ cúng các vị thần linh như thần Nông , thần Thành hoàng, thần sông, thần biển v.v... cùng thờ những vị Tiền Hiền Liệt Nữ có công lập làng lập ấp. Nên người dân nơi nay đã cùng nhau lập nên một ngôi Đình Thần và được lấy tên là Đình Điều Hòa. Tên gọi này được giữ luôn từ đó cho đến ngày hôm nay.

Cổng đình ngày nay được kiến trúc theo lối cổng tam quan, có rồng chầu trên cổng và trên nóc đình. Bước vào cổng hai bên sân đình làbàn thờ Thần Nông, vách bệ thờ có tô nổi hình Bạch hổ ở mặt chánh diện, và bàn thờ Nam hải mặt trước tô nổi hình Thanh long.

Vào trong đình qua bậc tam cấp, ở bên trái là chánh điện gồm ba gian có khuôn trang chạm trổ hoành tráng sơn son thếp vàng trông thật công phu phiá bên phải là cái “Vỏ Ca” giống như cái rạp hát dùng để hát bội. Gian chánh điện ở giửa từ ngoài vào là bàn thờ Thần có cặp hạt đứng trên con qui cao khỏi đầu người chầu hai bên, bên trong là bàn thờ Sắc Thần , vách có thếp vàng chữ Thần theo lối chữ Nho thật to và các sắc Thần được đặt trong một hòm bằng gỏ có chạm hình rồng được sơn son thếp vàng để trên bàn Thần và được che bằng một mảnh vải điều. Sắc Thần Điều Hòa là chiếu chỉ của vua, tức bảng phong sắc của 2 vua triều Nguyễn là vua Thiệu Trị và vua Tự Đức ban cho vị quan có công khai lập và an dân tại làng Điều Hòa, trong đó có ấn của vua.Các sắc thần theo thứ tự sau:

· 2 sắc của vua Thiệu Trị năm Ất Tỵ 1845

· 1 sắc của vua Tự Đức năm Canh Tuất 1850

· 1 sắc của vua Tự Đức năm Nhâm Tý 1852

· 2 sắc của vua Tự Đức năm Bính Dần 1864

Khoảng giửa từ bàn thờ Thần và bàn Sắc Thần là cái bàn bằng gỏ đỏ thật dầy độ một tấc bề ngang một mét , dài khoảng ba mét , mỗi khi thỉnh Sắc Thần thì Sắc được mang ra để trên một cái ngai cũng sơn son thếp vàng đặt trên bàn này .

Trên bàn để đồ cúng thần gồm một con heo quay, một cái đầu heo, một đuôi heo và một bộ lòng heo gồm tim gan phèo phổi đều được luộc chính, một mâm xôi và một mâm trái cây cũng đặt trên bàn này trước cái ngai đựng Sắc Thần vừa được thỉnh ra trong mỗi khi có cúng lệ Kỳ Yên.

Gian bên trái bàn Thần là bàn thờ Tả Thần, gian bên phải bàn Thần là bàn thờ Hữu Thần. Phiá sau chánh điện là hậu liêu nơi đặt bàn thờ Tiền Vãng, trên bàn thờ cũng có khắc danh sách tên của những vị Tiền bốiø, những hương chức có công với đình thần đã quá vãng, đặt trong một khuông trang cũng được sơn son thếp vàng.

CÁC VỊ TIỀN HIỀN CÓ CÔNG THÀNH LẬP ĐÌNH

Căn cứ vào bảng khắc Tiền Hiền ở bàn thờ Tiền Vãng, Hậu Vãng và các Hoành phi ,câu đối còn lưu lại nơi các cột chạm trổ khắc bằng chữ Hán thì các vị tiền nhân đã có công trong việc thành lập Đình Điều Hòa có tên như sau:

1 - Ông Đinh văn Vị : Đốc Thị Học sĩ

2 - Ông Đinh văn Mùi : Tổng Đốc

3 - Ông Ngô phước Hội : Hộ Bộ Tả Thị Lang

4 - Ông Lê Du : Tri Phủ

5 - Ông Võ tự Nghi : Đội trưởng

6 - Ông Bùi Hương : Hội Đồng Quản Hạt

7 - Ông Lê Lực : Phó Tổng

8 - Ông Phạm văn Lược : Bá Hộ

9 - Ông Nguyễn tự Trúc : Tiền Hiền Khai Khẩn

10 - Ông Trương tự Ân : Tiền Hiền Khai Khẩn

11 - Ông nguyễn tự Kiên : Tiền Hiền Khai Khẩn

Ngôi Đình Điều Hòa có được ngày hôm nay, chúng ta xin nguyện gìn giữ coi như đây là một khu Di Tích Văn Hóa Lịch Sử cần được bảo tồn và phát triển.Xin thấp một nén tâm hương với tất cả tấm lòng ngưỡng mộ, kính trọng và biết ơn.

Lệ Kỳ Yên của Đình Điều Hòa được tổ chức một năm 2 lần vào rằm tháng 2 và rằm tháng 10 AL.Ngoài ra còn có lễ cúng Tiên Sư còn gọi là Lệ Chánh Tiên Sư và ngày 17 tháng 6 AL , Lễ Tống Thánh vào đêm 24 tháng Chạp và lễ Thỉnh Thánh Nghinh Thần vào đêm Giao Thừa

Chương trình Lệ Kỳ Yên cho 3 ngày gồm có:

Ngày 16-02 AL:

15:00PM : Lễ Khai mạc, Tế lễ thỉnh Sắc Thần

16:30PM : Lễ cúng Thần, Tiền Vãng, Hậu Vãng.

22:00PM : Lễ Tạ Tịch

Ngày 17-02 AL:

01:00AM : Lễ Tế Thần

02:30AM : Lễ Xây Chầu

10:00AM : Lễ cúng Thần, Tiền Vãng, Hậu Vãng.

10:30AM : Hát bội tuồng “Thàn Nữ dâng Ngũ Linh Kỳ”

16:00PM : Lễ cúng Thần

18:00PM : Hát bội “Lưu Kim Đính giả giá Thọ Châu”

23:00PM : Lễ Tạ Tịch

Ngày 18-02AL:

02:00AM : Lễ Tế Thần

03:30AM : Lễ Tế Thần Nông

10:00AM : Lễ cúng Thần. Tiền Vãng, Hậu Vãng.

10:30AM : Hát bội tuồng “San Hậu thứ ba” tức Tôn Vương

15:00PM : Lễ đưa Sắc Thần ( An vị Sắc Thần )

Lễ Tất , coi như xong một Lệ Kỳ Yên của Đình Điều Hòa.

Tôi xin cãm tạ các bác và các anh các chú trong ban Hương Hội đã giúp đở và cho tôi có cơ hội thực hiện bộ đồ Gia lễ của Học Trò lễ cùng tài liệu lịch sử quí báu này để lưu truyền cho thế hệ tuổi trẻ ở hải ngoại, cũng xin dành một nén tâm hương để nhớ ơn cha tôi Ông Chánh Bái Trần thoại Còn, cùng bác Tám Cần, chánh niệm hương, bác Chín Danh và bác Sáu Thêm... cùng các cựu Hương chứùc (nay gọi ban Hương chức là Hội Hương) của đình Điều Hòa trước 1975. Tôi học hỏi nơi cha tôi những nghi thức tế lễ, những lời xướng trong những buổi cúng tế , những bước lễ bộ của “học trò lễ”. Những hình thức tế lễ cổ truyền này chính là những sắc thái độc đáo của nền Văn hóa Dân tộc dù biết rằng tế lễ có nhiều hình thức khác nhau của mỗi miền, miền bắc có thể có những hình thức tế lễ khác với miền Trung hay miền Nam điều đó nói lên tính đa dạng và phong phú của nền Văn hóa Dân tộc nhưng dù miền nào đi nữa nhưng chúng ta vẫn luôn có một mẫu số chung đó là Truyền Thống Văn hóa Dân tộc Việt nam, chúng ta phải có nhiệm vụ bảo tồn và phát huy cái hay cái đẹp của nền Văn hóa Dân tộc. Chúng ta là những người mang kiếp sống ly hương, chúng ta xa quê hương nhưng chúng ta không mất quê hương, trong lòng mỗi chúng ta vẫn mang theo quê hương vì chúng ta có nhiệm vụ phải bảo tồn và phát huy truyền thống văn hóa cổ truyền của dân tộc nơi hải ngoại này.

Với ước nguyện đó, tôi và anh Nguyễn văn Nở, là Gia trưởng của Gia Đình Phật Tử Chánh Pháp, hiện cùng nhau sinh hoạt tại Nam Cali vào mỗi chủ nhật cuối tuần với số đoàn sinh khoảng 180 em từ 7 tuổi đến 17 tuổi với khoảng trên dưới 20 anh chị em huynh trưởng đa số là sinh viên đại học có số đã ra trường, họ là những mầm non của thế hệ thứ 2, thứ 3, họ là những hậu duệ mà chúng ta cần nuôi dưỡng và trao truyền lại những cái hay cái đẹp của truyền thống văn hóa dân tộc để nền Văn hóa Việt nam mãi mãi trường tồn dù bất cứ nơi đâu. Do vậy hiện nay trong GĐPT Chánh Pháp tôi có hướng dẫn , tập luyệïn và thành lập một đội thao diễn quốc kỳ đi diễn hành với cờ kiếm và một ban gia lễ (tế lễ) gồm một số phụ huynh và đoàn sinh khoảng 15 người làm học trò lễ.

Chúng tôi đã tổ chức một buổi tế lễ quốc tổ trong đêm đón giao thừa năm Bính Tuất 2006 tại chùa Dược Sư với trên 2000 đồng bào và đồng hương phật tử tham dự được trực tiếp truyền hình trên toàn nước Mỹ. Ngoài ra trong ngày Giỗ Tổ Hùng Vương mùng 10 tháng 3 năm Bính Tuất, chúng tôi ban tế lễ và toán quốc kỳ cũng đã được Hội Cao Niên Á Mỹ tại Nam Cali mời tế lễ Quốc Tổ trong ngày giỗ Tổ. Sau đó chúng tôi cũng được Hội Bảo tồn Lịch sử và Phát huy Truyền thống Văn hóa Dân tộc Việt mời tế lễ trong cuộc triển lãm Cổ vật của triều đình Huế tại chùa Bảo Quang Nam Cali ngày 26-08-2006. Trong đêm Giao thừa năm Đinh Hợi 2007, chúng tôi cũng tổ chức tế lễ cổ truyền đón giao thừa với chủ đề “Mừng Xuân Dân Tộc , Hướng Vọng Quê Hương” với hoạt cảnh “Quan trạng về làng, Vinh Quy Bái Tổ”

Ngày xưa tại Việt Nam, quan trạng sau khi thi đậu Trạng Nguyên trong các kỳ thi Hương,thi Hội hoặc thi Đình,được nhà vua ban cho sắc chỉ và áo mão cân đai và khi trở về làng thăm cha mẹ và thầy dạy học được dân làng ra đón tiếp niềm nở “ngựa anh đi trước võng nàng theo sau”. Đám rước có cờ ngủ linh, kèn trống , bát bửu, long đình, lộng tàng... và được vị tiên chỉ cùng các chức sắc trong làng ra đón rước.

Trên đường về làng, mỗi khi đi ngang qua đình làng hoặc chùa miếu có lân múa pháo nổ và dân chúng ra chào đón vị Tân khoa về làng, quan Trạng được vị Tiên chỉ hướng dẫn vào trong chánh điện để lạy Thần hoàng hay lạy Phật , đoạn đi về đến nhà Từ đường là nhà thờ dòng họ để Lễ tạ Gia tiên, sau đó có khi vị Tân khoa phải đến nhà Thầy dạy học để bái tạ sư phụ.

Sự lễ tạ này nói lên sự tri ơn sâu xa đối với công lao của những người cưu mang nuôi nấng dạy dổ và đào tạo nên con người thành danh giúp ích cho đời, đó là ơn Cha mẹ, ơn chúng sanh, ơn đất nước và ơn Tam bảo (Tứ trọng ân).

Sự thành công của người Việt nam ở hải ngoại nói chung và thế hệ trẻ Việt nam tại Hoa kỳ nói riêng đã chứng tỏ người Việt nam dù chỉ mới tròn 32 năm lưu lạc nhưng rất thành công trong mọi lảnh vực từ lảnh vực học vấn đến y tế, khoa học kỷ thuật, văn học nghệ thuật, kinh tế thương mại,chính trị xã hội cho đến truyền thông báo chí... tất cả hiện nay đều có chỗ đứng trang trọng trong dòng chính của Hoa kỳ và được cả thế giới khâm phục cũng như ngưởng mộ sự thành công của giới trẻ Việt nam hải ngoại. Sự thành công này cũng giống như sự đổ đạt thành tài của các vị Trạng nguyên ngày xưa, đó là nhờ sự chịu khó học hỏi, sự chuyên cần kiên nhẩn và lòng biết ơn đối với những người và những nơi đã cưu mang, nuôi dạy và tạo phương tiện cho chúng ta có được hôm nay.

Sự đổ đạt của quan trạng cũng như sự thành công của tuổi trẻ ở hải ngoại đều có một mẫu số chung đó là lòng biết ơn cội nguồn Dân tộc. Hoạt cảnh “Vinh Quy Bái Tổ” không ngoài mục đích giúp cho thế hệ trẻ thấy được lòng biết ơn từ ngàn xưa đến giờ là không thể thiếu khi ta đã được thành công vì đó là nét đặc thù của nền Văn hóa Việt nam.

Ước mong những hình ảnh các buổi tế lễ cổ truyền trong các Lệ Kỳ Yên từ Đình Điều Hòa , Mỹtho Việt nam, đến Lệ Kỳ Yên Đức Tả Quân Lê văn Duyệt, ( một bậc “Đệ nhất công Thần”, một người con ưu tú của làng Hòa Khánh, quận Cái Bè, Tỉnh Định Tường , Mỹtho) được tổ chức tại Nam Cali vào Rằm tháng giêng năm Đinh Hợi 2007, cùng những buổi giỗ tổ Hùng Vương, tế lễ cổ truyền khác trong các dịp lễ Dân tộc tại hải ngoại này vẫn còn tiếp tục lưu truyền lại cho các thế hệ mai sau để nền Văn hóa truyền thống Dân tộc mãi mãi trường tồn với thời gian vì còn giữ truyền thống Văn hóa Việt là chúng ta vẫn còn Dân tộc Việt. Mong lắm thay!

Võ thiện Hiếu

Xuân Đinh Hợi 2007