Từ Huỳnh Văn Lang đến Lê Ngộ Châu

đến các tác giả viết cho Bách Khoa

Nguyễn Thụy Hinh

Tờ Bách Khoa là một trong số tờ báo có tuổi thọ cao nhất ở miền Nam trước 1975. Nó thọ 18 năm: Từ 1957 đến 1975 và ra được 426 số. Thử hỏi không có biến cố 30 tháng tư, nó sống thêm được bao lâu nữa? Trong suốt thời gian ấy hẳn có nhiều thay đổi về nhân sự, về nội dung và đường lối tờ báo, về sự gia tăng các tác giả viết bài. Người viết bài này xin giới thiệu lại hai khuôn mặt nổi bật nhất của tờ Bách Khoa và một số tác giả viết cho tờ Bách Khoa: Chủ nhiệm sáng lập, ông Huỳnh Văn Lang và người thừa kế ông Huỳnh Văn Lang, ông Lê Ngộ Châu.

1.- Chủ nhiệm sáng lập: ông Huỳnh Văn Lang

Tôi nhớ lại là khi tờ Bách Khoa ra đời, tên ông Huỳnh Văn Lang gắn liền với tờ báo. Đối với người đọc báo, tôi chỉ biết tờ Bách Khoa là do Huỳnh Văn Lang, bên cạnh có Hoàng Minh Tuynh. Nhưng đối với các tác giả viết bài sau này thì có thể  họ nghĩ khác, họ chỉ trực tiếp liên hệ với ông Lê Ngộ Châu nên nhận định có phần khác. Chẳng hạn trường hợp ông Nguyễn Hiến Lê Viết đến hơn 200 bài cho BK, đi lại tòa báo chắc hai lần hơn số bài ông viết và chỉ tiếp xúc với Lê Ngộ Châu. Ông sẽ có ý nghĩ khác, nhận xét khác về vai trò chủ bút. Làm sao tránh khỏi ?

Ông HVL là người sáng lập, góp vốn, xây dựng cơ sở, xin quảng cáo, viết bài chủ, chọn và kiểm duyệt bài. Mọi việc đều có ông Huỳnh Văn Lang dính vào. Nhờ ông mà nó sống còn trong lúc đầu. Mà nếu không có ông thì không thể có tờ Bách Khoa. Sau này, dù ông không thực sự còn nắm tờ báo, ông vẫn đứng đằng sau tài trợ.( Năm 1972, ông được giải thưởng Văn Bút 100.000 đồng, ông cũng trao lại cho ông Lê Ngộ Châu. Cũng như Hãng BGI, dù ông HVL không coi sóc tờ BK nữa, họ vẫn đăng quảng cáo trong suốt gần 20 năm, ở trang bìa sau)

Cho dù ông không trực tiếp điều hành, không liên lạc tiếp xúc với các nhà văn … Ông vẫn là chủ tờ báo và danh xưng đó, không ai có thể thay thế được, cho dù là ông Lê Ngộ Châu. Đó là công bằng mà nói.. 

Tuy nhiên, nhìn lại chặng đường Bách Khoa của những năm đầu cho thấy có một số điều không ổn. Thứ nhất, từ ông Huỳnh Văn Lang đến ông Hoàng Minh Tuynh cho thấy thiếu nhạy bén về văn học nghệ thuật, về truyện, về thơ văn, về hội họa. Chủ trương tờ báo nhắm vào sự hướng dẫn, truyền đạt và giáo dục người đọc.Tờ báo vì thế có nhiều  bài vở chuyên môn, chuyên ngành. Khá là  khô khan. Thời đó, tôi đọc đã thấy không trôi, nay đọc lại cũng vẫn không lấy gì làm thích. Sau một thời gian thì số lượng các bài viết về tôn giáo có giảm đi nhiều.

Tôi nghĩ rằng làm báo khác làm thương mại. Không phải cứ có tiền là đủ. Cần một ý thức về văn hóa, một chủ trương sáng tạo về văn học và cần một hướng đi cho tờ báo. Có thể, khi làm báo, ông Huỳnh Văn Lang chỉ nhắm tới khía cạnh thực dụng, khía cạnh giáo dục, khía cạnh truyền bá kiến thức phổ thông đủ loại Hiểu như thế thì chưa đủ. Như lời nhận xét của ông Nguyễn Hiến Lê về tờ Bách Khoa:Lại thêm Bách Khoa không có một chủ trương mới mẻ cải cách cả về tư tưởng lẫn sự trình bày như tờ Phong Hóa, Ngày nay, trước sau vẫn giữ lập trường ôn hòa, đứng giữa, không theo Cộng, không theo Mĩ, như vậy làm sao nói một phong trào mà ảnh hưởng tới quốc dân được như nhóm Tự lực (Trích Hồi ký Nguyễn Hiến Lê, trang 549).

Nhận xét của ông nguyễn Hiến Lê cho thấy một cách rõ ràng tờ báo ít chú trọng  đến  văn chương, nghệ thuật.

Xem ra có vẻ coi nhẹ lãnh vực văn chương, nghệ thuật. Một số báo có độ hai truyện ngắn tùy tiên. Sau này thì có khá hơn. Vốn không quen biết nhiều giới nhà văn nhà báo nên tờ báo lúc đầu không tránh khỏi khô khan, đọc đến chán ngán. Nói đúng ra, không ai có thể làm báo một mình được. Bỏ tiền chưa đủ. Tờ báo sống còn, mạnh hay yếu tùy thuộc rất nhiều vào sự cộng tác của các nhà văn, nhà báo này.

Không có ông Huỳnh Văn Lang thì tờ báo Bách Khoa không sống nổi, nhưng không có sự hợp tác của vô số nhà văn thì Bách Khoa sẽ không có vóc dáng như  mọi người trông đợi lúc bấy giờ.

Theo ông Nguyễn Hiến Lê, khi báo Bách Khoa ra được hai số thì nhà văn Nguyễn Ngu Í dắt bà Phạm Ngọc Thảo lại giới thiệu ông để nhờ ông giúp viết cho tờ Bách Khoa. Không ngờ, cuộc giới thiệu này trở thành duyên Văn Học. Nguyễn Hiến Lê trở thành cây bút chủ lực trong suốt 18 năm của Bách Khoa. Và nhiều nhà văn khác đã nối gót theo Nguyễn Hiến Lê như Võ Phiến, Đoàn Thêm, Bình Nguyên Lộc và hằng trăm nhà văn khác.

Ngày nay, ông Huỳnh Văn Lang muốn mọi người nhìn nhận lại vai trò người sáng lập, người tài trợ Bách Khoa, người chủ nhiệm đầu tiên. Thiết tưởng điều đó nên coi là một điều hiển nhiên không chối cãi được. Hãy trả cho Ceasar cái gì của Ceasar như điều Ông Huỳnh Văn Lang mong muốn..

Theo tôi, sự thành công của Bách Khoa không thể thiếu hai ông này. Mỗi người có một vai trò nhất định.

Ông Huỳnh Văn Lang cho biết trong một bài phỏng vấn: thường ông Lê Ngộ Châu một hai tuần phải mang  bài vở tới nhà ông Huỳnh Văn Lang để ông đọc và duyệt. Như thế, trong giai đoạn đầu, khoảng 4,5 năm, rõ ràng vai trò chủ nhiệm, chủ bút do ông Huỳnh Văn Lang đảm niệm.

Nhưng sau 4,5 năm, những năm còn lại của tờ Bách Khoa, ai là người trách nhiệm phê duyệt, ai trách nhiệm trực tiếp bài vở, chọn bài, sửa bài?

Chắc hẳn nay là lúc ông Lê Ngộ Châu đảm nhận chẳng những vai trò quản lý tờ báo, thư ký tòa sọan mà kiêm thêm chủ bút tờ báo?

Vì thế, ông Huỳnh Văn Lang có thể yên tâm và hãnh diện vì chỗ của ông trong vai trò sáng lập viên và chủ nhiệm trong giai đoạn đầu không bị sứt mẻ.

Không có ông BK đã không sống nổi. Mỗi kỳ phát hành một hai ngàn số mà chỉ bán được vài trăm số, chỉ có 2,3 chục độc giả mua báo dài hạn.

Ở giai đọan sau 1963, dù ông không còn làm chủ nhiệm nữa, ông vẫn có thể tự hào vì kiếm ra được người kế vị ông đã không làm uổng công trình xây dựng tờ Bách Khoa lúc ban đầu.Trước sau, danh dự và danh tiếng của ông không mất mát gì. Ông Lê Ngộ Châu có giỏi, có tài thì ông được tiếng thơm lây.

2.-Ông Lê Ngộ Châu: Kẻ thừa kế làm nên sự nghiệp

Không phải đợi đến năm 1963, ông Lê Ngộ Châu mới chính thức được giao vai trò chủ nhiệm Bách Khoa. Thực ra, thời gian ông Huỳnh Văn Lang đi du học từ năm 1958 đến tháng 5/1959 ở Mỹ. mọi công việc tòa sọan, bài vở đều do ông Lê Ngộ Châu một mình quyết đoán cả.

Theo ông Huỳnh Văn Lang thì cuối năm 1955, bộ tài chánh giới thiêu ông Hoàng Minh Tuynh làm phó cho ông ở Viện Hối Đoái. Lúc đó ông HVL đang cần một thư ký tòa sọan. Ông Tuynh bèn giới thiệu ông Lê Ngộ Châu. Cứ như lời xác nhận này của ông HVL thì tôi có cảm tưởng ông Lê Ngộ Châu làm thư ký tòa sọan Bách Khoa có thể là ngay từ đầu?   

Và sau này, có thể nói, không có bất cứ nhà văn nào mà không có lời lẽ trân trọng đối với ông LNC. Khen và trân trọng hết lời.  

Theo Nguyễn Văn Trung, (bài báo đầu tiên đăng trên BK là bài Tự tử, ký biệt hiệu Hoàng Thái Linh), thì ông Lê Ngộ Châu có thể đọc bài, sửa bài rồi đề nghị cắt hay thay đổi một đoạn. Mặc dầu không viết bao giờ, ông có khả năng thuyết phục cao, có bon sens, hiểu biết từng nhà văn, nắm được tất cả. Cuối cùng thì ai ai cũng đồng ý để ông sửa và cắt bài. 

Sau này, khám phá ra Nguyễn Thị Hoàng cũng là công của Lê Ngộ Châu. Ngoài ra còn Túy Hồng, Nguyễn Mộng Giác, Thế Uyên đều từ Bách Khoa mà lớn lên. 

Phần Tạ Tỵ thì viết về ông như sau: «Ông Lê Ngộ Châu, dáng người trắng trẻo, mập mạp, ăn nói rất khôn khéo. Lê Ngộ Châu tuy không phải nhà văn nhà thơ, nhưng có cái tài đọc văn, đọc thơ và biết giá trị của nó tới đâu. Ngay tờ Bách Khoa khởi đầu do Huỳnh Văn Lang chủ trương, sau vì lý do chính trị, Huỳnh Văn Lang, giám đốc sở Hối đoái bị thất sủng, trao lại cho Lê Ngộ Châu, khi đó giữ vai trò quản lý.(….). Lê Ngộ Châu, tính tình thẳng thắn, nhất là vấn đề tiền bạc, không làm mất lòng ai bao giờ, kể cả nhừng người anh không ưa..Anh em gặp nhau nói chuyện như bắp rang, cứ thêm một người lại thêm chuyện. Nhiều lúc căn phòng khách của Kim Lai chặt cứng không còn chỗ vì anh em đến quá đông»

Cứ theo như những nhận xét của Tạ Tỵ thì Lê Ngộ Châu có những đặc điểm sau đây:

- Có có khả năng, đọc bài, sửa bài. Đó là vai trò một chủ bút tốt.

- Tính nết ngay thẳng, tiền bạc sòng phẳng đâu ra đấy.

- Có khả năng quản lý, tài chánh để Bách Khoa không rơi vào tình trạng lỗ lã.

- Nhất là tính tình hòa nhã biết quy tụ người, nhờ đó Bách Khoa là tờ báo quy tụ được nhiều người viết nhất.

Theo ông Nguyễn Hiến Lê, trong Hồi kỳ của ông, trang 545 thì:«Khi báo có uy tín rồi, từ 1960 trở đi, Ông Châu tập hợp thêm được một số cây viết trẻ, từ đó báo đăng nhiều bài có giá trị cả biên khảo lẫn sáng tác và chính nhờ hợp tác với Bách Khoa mà những cây viết đó nổi tiếng như Vũ Hạnh, Võ Phiến, Lê Tất Điều, Cô Liêu, Ngu Í, Phạm Việt Châu, Phan Văn Tạo, Đoàn Thêm( hai người sau là những nhân viên cao cấp trong chính quyền Ngô Đình Diệm), nhất là các nữ tiểu thuyết gia Nguyễn Thị Hoàng, Trùng Dương, Thụy Vũ, Túy Hồng »

Cũng theo Nguyễn Hiến Lê: «ông Châu làm việc rất siêng, đọc hết mọi bài đã nhận được, đăng được hay không đều báo cho tác giả biết. Ông nhận rằng, ông đã bỏ lầm một số bài rất khá. Tôi mến ông, vì ông có tinh thần trách nhiệm, làm việc đàng hòang, biết cương quyết giữ vững chủ trương cả khi tờ báo suy, biết xét người, xét văn và có tình với người cộng tác: ai gặp tai nạn gì thì ông lại nhà thăm, tìm mọi cách giúp đỡ”. (Trích Hồi ký Nguyễn Hiến Lê, trang 553).