Trích “Trị Gia Cách Ngôn” của Bất Tịnh Thiền Sư

 

 

Bằng Cấp

 

LTS. Bất Tịnh Thiền Sư  là sư trong cái nghĩa giáo sư chuyên nghiệp, cũng là sư trong cái nghĩa sư huynh, sư đệ cùng học một trường, và c̣n là sư trong cái nghĩa thông thường, tu hành mà chưa đắc đạo. Sư học Thiền, nói Thiền, giảng Thiền, bàn căi về Thiền, và cũng có hành... Thiền. Cho nên gọi là Thiền Sư. H́nh như chẳng có ai chứng kư cho sư  chức tước này. Sư lấy pháp danh là Bất Tịnh, v́ càng muốn tịnh, càng thấy ḿnh bị động, đó là lời thú của sư. Sư bảo: “Cuộc sống vốn động. Hành Thiền vốn là sống, sống thật với ḿnh, với người, cho nên phải động. Động cùng một vận tốc đổi thay của vô thường, th́ sẽ thấy mọi việc như không thay đổi, như là tịnh, thật sự là bất tịnh.”  Sư  có vợ và  bốn con: hai gái rồi đến hai trai. Ba đứa đầu vượt biên tháng 6 1979, đến Hoa Kỳ vào Giáng Sinh 1979. Đứa con út vượt biên tháng 10 1987, đến Hoa Kỳ tháng 11 1988. Đây là nội dung thơ viết cho đứa gái lớn, khi được thơ báo tin vừa thi đậu BS Engineering. Thường thơ gởi cho các con, sư kết thúc bằng một tóm lược mà sư gọi là trị gia cách ngôn. Sư có sửa ít nhiều để thành một bài viết.


 

 


Sàig̣n  ngày .............1985

Con thân yêu,

Hôm nay được tin con đă tốt nghiệp BS Engi-neering.  Ba má mừng rơi nước mắt.

Con người lạ lắm. Buồn lắm cũng khóc mà vui lắm cũng khóc. Bên cái khóc bi, hờn, tủi, hận, có cái khóc hỉ lạc, khóc v́ sung sướng. Có những trông chờ, mong đợi, dai dẳng, âm ỉ, hoặc thoang thoảng đâu đó, nhè nhẹ, thấm thấu toàn diện ở mọi hang cùng ngỏ hẻm của ḷng người. Thật khó tả. Đó là thiên thu chờ đợi. Bỗng đâu, cái hằng trông đợi ấy hiện ngay trước mặt. Cái kết quả mong ước nhiều năm nay, đă thu gọn trên vài gịng chữ của thơ con. Nước mắt tuôn trào, không sao cầm  được. Mà sao lại phải cầm, phải cố dằn giọt lệ tươi vui. Có em con ở đó, có má con ở đó. Già rồi phải biết giữ ǵn. Nhưng má con cũng đẫm lệ, và em con nước mắt rưng rưng. Con người già trẻ ở bất cứ đâu đều như nhau cả. Khóc v́ thành bại. Dầu vậy, trong cái nét chung chung rất là người và có thể rất là dễ thương ấy, tâm sự của mỗi người có khác, xúc cảm có khác.

Nghĩ lại, từ lúc các con ra đi đến giờ, ba má nhiều lần rơi nước mắt, nước mắt hỷ lạc; khi các con đến đảo, mừng như chết đi sống lại; khi các con đến Minnesota, mừng tai qua nạn khỏi.

C̣n cái buồn ly biệt, mênh mông, sâu thẩm, cái buồn ấy, phải ngậm mà chịu, không than, không khóc. Tập tục và bối cảnh lúc bấy giờ buộc phải giữ một thái độ b́nh thản, dầu trong ḷng có bấn loạn. Vả lại c̣n hi vọng, c̣n mong chờ, và cuộc sống phải tiếp tục. Tỏ lộ những lo bấn, khoắc khoải chỉ làm thêm rối rắm, có hại cho nhau mà thôi. Ba má có nhau, và bên ba má c̣n Cu Em. Ḿnh c̣n thường xuyên thơ từ cho nhau được. Thơ từ bên ấy gởi về có lần đến 8 tháng mới đến, và trung b́nh là 3 tháng. Lâu thật! Nhưng phải hiểu rằng trong thời lúc này mà thơ -- dầu đôi khi ham chơi lạc lối, quên mất địa chỉ-- vẫn từ từ đến; có chậm c̣n hơn không. May là các con viết đều đều, nên thơ cũng đến đều đều.

Má con bảo: “Trái tim em đă chia đôi. Nửa bên kia, nửa ở đây.”

Riêng ba, ba cảm nhận ḿnh gần nhau hơn. Cu Em được cưng hơn, chăm sóc kỹ lưỡng hơn. Các con được nghe, và được chăm chú lắng nghe nhiều hơn trước. Thơ các con được đọc đi, đọc lại, suy đoán, bàn bạc, và là đề tài cho những câu chuyện trong những bữa cơm hay buổi tối quây quần chung quanh bàn học.

Không lúc nào các con xa gia đ́nh hơn lúc này, cũng không lúc nào ba má cảm thấy gần các con hơn lúc này.  Trong cảnh khó, có nhau, gần nhau, hiểu nhau, chia xớt cho nhau được những lo âu, vui buồn. Đó là phước lớn. Cũng có thể đó là hạnh phúc của trần gian.

Xa cách ngh́n trùng. Có thương, có nhớ, có trông, có đợi, và dĩ nhiên là có buồn, có lo. Nhưng c̣n thương, c̣n nhớ, c̣n trông, c̣n chờ, c̣n có được nhau, c̣n ôm ấp hi vọng. Đó là phúc. Thấy được cái phúc ấy, sống được cái phúc ấy; đó là hạnh phúc. Và hôm nay, tin con thi đậu thêm một tiếp sức cho ba má, cho Cu Em, cho các em con bên ấy. Cho nên, có giọt nước mắt hỉ lạc của Cu Em, của má và của ba. Hạnh phúc không chỉ có vui, không chỉ có toại nguyện. Hạnh phúc của gia đ́nh ḿnh trong giai đoạn này có buồn vui lẫn lộn, đôi khi ba cũng có bực dọc, có rầy la, có những cái bất như ư, nhưng thật sự ḿnh có hạnh phúc. Hạnh là một cách phát âm của chữ hành trong hành động. Nên hiểu hạnh phúc là biết nắm bắt và sống với cái may, cái phúc trước mặt.

Giờ đây, có thể nghĩ đến một cuộc sống sung túc hơn, dễ chịu hơn. Thuận cảnh đang diễn ra trước mắt.  V́ vậy mà nhớ câu nói dân gian: Giàu đổi bạn, sang đổi vợ. Khi đă giàu sang, khi có một vị thế xă hội tương đối cao th́ lại thấy người bạn trăm năm, người vợ ngày xưa cùng chia xớt những khó khăn, vui buồn giờ trở nên quê mùa, thô kệch, bất xứng. Thế rồi, trong thuận cảnh, vợ lại xa chồng, con thiếu cha hay thiếu mẹ, gây bao vết thương ḷng, mà có khi chẳng bao giờ chữa được.

Cách đây mươi lăm năm là thời kỳ cực thịnh của anh chị của ba. Thế nhưng, các cô, các bác không muốn nh́n nhau. Nói riêng, Cô Bảy và Bác Tám không ngần ngại nói: ”Tao không chịu nỗi con vợ của thằng Mười Lớn.” Cái lỗi không mấy khi về phía ḿnh, giận em th́ qui về cô em dâu trước đă. Bên  chồng và nàng dâu chẳng thuận, cũng không có ǵ lạ. Nhưng ghi lại để tránh. Thuận cảnh có khi làm anh em tị hiềm, bắt bẻ nhau từng lời nói, từng cử chỉ, thậm chí không muốn nh́n nhau. Đó là không biết nắm bắt cái may của trời ban mà trái lại,  chỉ mang buồn phiền, chuốc hờn giận vào thân. Đó là vô phúc. Phải có ngày 30 tháng 4 1975, mất tất cả, có người đi tù cải tạo; anh em mới biết xích lại gần nhau.

Cùng ở trong một gia đ́nh, cùng cha, cùng mẹ, cùng một nền giáo dục, nhưng mỗi người mỗi khác. Khác nhau là lẽ tất nhiên. Đừng lấy cái khác biệt ấy mà trách cứ lẫn nhau. Phải nghĩ rằng là người th́ không một ai hoàn toàn cả. Phải trái, đúng sai là tùy ở tiêu chuẩn. Tiêu chuẩn tùy ở những giá trị văn hóa của một thời. Cho nên, phải biết chấp nhận dị biệt để dưỡng nuôi cái t́nh sẵn có. Hiểu và sống được như vậy th́ bất cứ ở cảnh ngộ nào, thuận hay nghịch, anh em trong nhà lúc nào cũng biết lắng nghe lẫn nhau, dành cho nhau một sự hiểu biết, cảm thông, một sự nương tựa có khả năng sưởi ấm ḷng người trong những cơn cơ hàn khắc nghiệt nhất.

Giờ trở lại với bằng cấp của con.  Ba má vốn là giáo chức. Cả hai đều có trên hai mươi năm trong nghề, nên quen thuộc nhuần nhuyễn với điểm số, thi cử, sắp hạng, khen thưởng, và ... cấp bằng. Một trong những hoạt động quan trọng của tổ chức học đường là thi cử, và theo đó giáo chức phải chuẩn bị hữu hiệu cho học tṛ ḿnh đạt được kết quả mong muốn trong các kỳ thi. Thế nên, bằng cấp, học vị là quan trọng. Không những phải thi đậu, mà c̣n đậu cao. Thầy cô ai cũng hănh diện về những thành quả học vấn của học tṛ ḿnh. Cha mẹ c̣n hơn thế nữa. Nếu là năm mươi năm trước, th́ chắc chắn rằng Ông Nội các con sẽ cho giết heo, ḅ, gà , vịt, để chia vui với bà con, xóm trên, xóm dưới, cả cái ấp Long Thiền ḿnh để ăn mừng. Có chút khoe khoang, có mừng con cháu đỗ đạt, nhưng cũng muốn có dịp để thân tộc xóm làng gặp nhau, nói chuyện đồng áng, chuyện sui gia, gả cưới, chuyện đ́nh chùa,.... Cái thời ấy, cả làng Trung Hiệp, quê ngoại của ba, vài năm mới có  đôi người thi vào các trường Trung Học Cần Thơ hay Mỹ Tho. Đậu Cử Nhân th́ như thuở xưa đỗ Trạng.

Thời nay, việc đỗ đạt vẫn c̣n quan trọng. Nó đánh dấu một sự thành công, nó nói lên một khả năng, một tŕnh độ học vấn, một giá trị, một tư thế bước vào thị trường lao động.

Đó là thường t́nh, cái chung chung của thế sự. Ba má không ra khỏi cái thường t́nh ấy.

Nhưng là giáo chức, có sống trong thi cử, đỗ đạt, cấp bằng, học vị, ba má hiểu những thử thách trong sáu năm qua của các con, vừa học, vừa làm, vừa trợ giúp cho gia đ́nh, ba má thấu hiểu công sức của các con trong việc dưỡng nuôi cho triển vọng sum họp mỗi ngày một gần, một mạnh.

Bên đó, con là con trưởng, là nhân vật đầu tiên đem lại ba má một t́nh thương mới, một trách nhiệm mới, một giây liên hệ khắng khít mới. Vị trí của con là vị trí hàng đầu. Tuy thương các con như nhau, nhưng ước vọng về con th́ hẳn là hơn các em nhiều. Thành công của con cũng là đầu tàu cho các đứa đi sau. Không bao tháng nữa, hai em con cũng tốt nghiệp như con. Cái bế tắc buộc ba má để các con vượt biên như sắp được giải quyết.

Giờ đây, ta có thể nghĩ đến sum hợp gia đ́nh, bàn đến tương lai của em con, h́nh dung tương lai một cách cụ thể, thiết thực, và phấn khởi. Nói tóm lại, cái bằng cấp kỹ sư của con vô cùng lớn.

Cho nên, phải nói thêm về nó.

V́ có khi cái bằng cấp quá quan trọng mà một số người bị kẹt trong đó. Họ đánh giá con người chỉ qua sự đỗ đạt. Cũng tương tự, có người chỉ trọng tiền bạc, của cải vật chất, có người chỉ nh́n địa vị xă hội, chức quyền. Người nh́n rộng hơn một chút th́ vừa nh́n cấp bằng, vừa nh́n giàu sang, quyền thế. Môn đăng hộ đối có khi chỉ giới hạn trong những tiêu chuẩn này. Xưa có các quan trạng trở nên pḥ mă, quyền lực hợp với tài hoa. Ở thế hệ của ba, vẫn c̣n những cuộc hôn nhân trao đổi hay kết hợp, một bên có cấp bằng, thường là chú rể có đỗ đạt kỷ sư, tiến sĩ, một bên có tiền của, thường là phía cô dâu, ruộng c̣ bay thẳng cánh, vàng cả ô, kim cương cả nắm. Những đôi vợ chồng này có thể sống chung hạnh phúc v́ những ước mong của họ được đáp ứng thỏa đáng, và họ chỉ muốn có chừng ấy.

Điều này không có ǵ để chê trách: mỗi người đều có một cái nh́n riêng của ḿnh về người khác hay sự việc, khác nhau là việc b́nh thường, khác ḿnh không có nghĩa là sai quấy. Tiếc rằng họ không ra khỏi những cái tính toán đôi khi thiển cận ấy. Nếu họ bước qua được những cân đo hơn thiệt đó, để nh́n con người trong những giá trị xa hơn gia sản, quyền lực hay cấp bằng, th́ cuộc sống của họ có thể phong phú hơn nhiều. Nói rằng họ kẹt trong ấy là như vậy đó.

Nhiều lư do để con người bị ám ảnh bởi bằng cấp. Vào mùa thi, hầu hết học sinh, sinh viên đều bị hoàn toàn thu hút vào cái học. Phải đậu mới có ba tháng hè, mới không mất một năm học. Cha mẹ lắm khi tạo một sức ép quá tải trên việc học của con cái. Kỳ thi tốt nghiệp Trung Học tháng 6 1975, có một nữ sinh trường Nguyễn An Ninh nhảy lầu, quyên sinh v́ thi rớt. Trăm ngàn lư do để thi cử để lại một dấu ấn sâu đậm vào ḷng người, để con người dễ bị kẹt vào đấy. Cấp bằng có thể trở nên thành một bức màn chắn, che lấp mọi việc, ngăn cách mọi âm thanh, để sau cùng có thể trở nên một bế tắc.

Cho nên, nếu nói với con là cái bằng của con vừa đạt là vô cùng lớn, th́ cũng phải nhắc nhở với nhau là đừng giam nhau trong ấy.

Ba má cũng có đỗ đạt mới đi dạy được. Thế nhưng, nhà ḿnh chẳng thấy có treo bằng. Không phải ḿnh coi rẻ cấp bằng. Nó cho ḿnh một phương tiện để sinh sống, một tư thế ít nhiều thuận lợi bước vào đời. Nó là biểu hiện bên ngoài của một phần giá trị của ḿnh v́ dầu rằng ít nhiều ḿnh có thích thú trong việc học, nhưng vẫn phải siêng năng, cần mẫn, cũng phải đầu tư thời gian công sức đến một mức độ nhất định. Nhưng phương tiện vẫn là phương tiện. Lúc chưa được đó là mục tiêu. Lúc được rồi, đó là phương tiện. Nhưng v́ có một thời gian khá lâu ta cố gắng phải đạt đến, nên có thể ta hănh diện về những phương tiện mà ta tự tạo dựng. Từ hănh diện đến quá hănh diện, đến mê say tôn thờ rồi mất ḿnh trong đó mà không hay biết, khoảng cách có khi không xa. Thiếu phương tiện, ḿnh sống vất vả, có khả năng bị phương tiện quay cuồng; được phương tiện trong tay, đừng để nó làm ḿnh điên đảo, đừng để bị nó sử dụng.  Phương tiện là để sử dụng, không để ḿnh phải lệ thuộc. Tiền tài, quyền lực, tri thức đều là phương tiện, có khả năng giúp cho con người một cuộc sống phong phú, nhưng cũng có khả năng giam con người trong những thành kiến hay hành vi  tồi tệ.

 “Chơi dao có ngày đứt tay. Gươm báu vào tay thất phu trở thành dao đồ tể.” Đùa giởn với phương tiện hay không biết sử dụng phương tiện th́ ḿnh có thể hại ḿnh và hại người. Hitler, khi được tột đỉnh quyền uy, đă biến cả Châu Âu thành một ḷ sát sinh--giam và giết triệu triệu người--v́ “đại nghĩa”, máu chảy thành sông, sanh linh đồ thán. Cho nên, đạt đến được những mục tiêu, có thêm phương tiện là một điều đáng mừng, đáng khen, đáng phấn khởi. Nhưng lệ thuộc ở phương tiện, mù quáng v́ phương tiện, sử dụng bừa bảo các phương tiện  th́ thật không nên.

Cho nên, phải biết sử dụng phương tiện. Biết sử dụng phương tiện có khả năng làm thăng hoa cuộc sống, đẹp cho ḿnh, đẹp cho người.

Nói chung, nếu việc con thi đậu vừa rồi đúng là một điều vô cùng lớn đối với nhà ḿnh, nó phải là một phương tiện có khả năng giúp cho con đi vào vô số cái vô cùng lớn khác mà con chưa có dịp hay có thời gian khám phá.

Hôm nay, mừng con qua được một chặn đường khá chông gai, nhiều thử thách. Các con có nhọc nhằn, có gian lao, nhưng không khổ sở. Ḿnh không những có được cái may, cái phúc trời ban, mà c̣n được t́nh người tương trợ. Ḿnh thụ lănh tất cả những may mắn ấy và ḿnh có nhau, cho nên gọi đó là hạnh phúc. Ḿnh hănh diện về những việc này. Vui mừng sung sướng v́ những điều đó.

Và cũng v́ đó, mà phải nghĩ  đến con đường trước mặt. Đi qua một đoạn đường có nghĩa là khởi đầu một đoạn đường mới. Điểm cuối nào cũng là một điểm khởi đầu. Cuộc sống nhân loại không có điểm cuối, nó vô thủy vô chung, không biết khởi điểm từ đâu, cũng không biết đi đến đâu. C̣n nói về cá nhân th́ điểm cuối cuộc đời chỉ có thể là khi nhắm mắt từ trần.

Cho nên, không có ngừng nghỉ. Cuộc sống vốn vô thường. Lúc nào cũng có những cái mới phát sinh, lúc nào cũng có thể là khởi điểm của một hành tŕnh mới. Cuộc sống chỉ có thể là một quá tŕnh h́nh thành. Một cá tính, một tính t́nh, một nhân cách đang h́nh thành.

 

Tóm lại,

Ba má mừng con đánh dấu được một giai đoạn, đạt được một phương tiện khá mạnh để tiện dụng.

Ba má cũng mừng một chân trời mới đang mở rộng cho con.

Ba má mừng con sắp sửa có những đóng góp tích cực hơn, quan trọng hơn cho xă hội. Mừng con mỗi lúc mỗi thấy ḿnh được lợi ích hơn, thấy vui đóng góp, thích đóng góp.

Đóng góp để học, hiểu, biết người, biết ḿnh.

Đóng góp cũng để thêm ḷng tin, tin ở chính ḿnh, ở cộng đồng ḿnh đang sống.

Đóng góp cũng là làm giàu cho môi trường, cho chính bản thân, giàu ở của cải vật chất, khả năng, tri thức, t́nh người và ở nhiều phương diện khác nữa.

Trong cái không khí vui mừng rộn ràng ấy, ba má chia xớt với con và các em con vài suy nghĩ, tóm lược như sau:

Điểm cuối của một giai đoạn là khởi điểm của một giai đoạn khác.

Phương tiện lúc nào cũng vẫn là phương tiện.

Phương tiện là để sử dụng. Biết sử dụng phương tiện là một nghệ thuật làm thăng hoa cuộc sống.

Nếu không khéo, ḿnh có thể bị phương tiện xử dụng.

Ba má chúc con và các em con có sức khỏe tốt, nhiều nghị lực, nhiều thích thú trong đoạn đường trước mặt.

Thân,

Thiền Sư Bất Tịnh