Đối thoại

Nguyễn Văn Trường

Độc thoại là nói một mình. Thí dụ: Mình tự vấn và tự giải đáp cho mình về một vấn đề; một ông giáo giảng bài cho sinh viên, gần như nói suốt từ đầu giờ, đến cuối giờ, không một ai vấn hỏi, không có trao đổi qua lại, cũng là độc thọai.

Đối thoại là không là độc thoại.

Đối thoại ngầm hiểu phải có ít nhất đôi bên, và có trao đổi qua lại. Thế nên, trong đối thoại phải có ít nhất sự dị biệt của hai hay nhiều bên, và những bên có nghe hiểu nhau. Tư tưởng, tình cảm có qua có lại, có ảnh hưởng lẫn nhau.

Vậy, muốn đối thoại phải chấp nhận có dị biệt. Bên kia khác mình, khác ở quan điểm, ở các suy nghĩ, có lắm bất đồng trong lắm vấn đề.

Bên những dị biệt, có ít nhất một tương đồng: đôi bên đều muốn nói chuyện với nhau, muốn lắng nghe, tìm hiểu, muốn gặp nhau đâu đó.

Cho nên, trong đối thoại không nên có tiên kiến, không nên buộc rằng sau cùng rồi người phải theo quan điểm của mình.

Tôi chống cộng, và chống cộng là phải về biên giới Việt Miên Lào, tổ chức nghĩa quân, trường kỳ đánh phá cộng quân; không có một cách nào khác, và phải là tôi lãnh đạo, tôi chỉ huy, không một ai có khả năng và đáng tin hơn tôi; đó là điều tiên quyết: chống cộng là nghiêm chỉnh, hiểm nguy, không thể dễ dãi được; nếu nghĩ như thế thì tôi khó đối thoại với bất cứ ai muốn chống cộng.

Người mà lúc nào cũng nói đúng, làm đúng, lúc nào cũng thành công, cũng tượng trưng cho chân lý, khó đối thoại được với người khác. Đã quen với cái đúng, in trí rằng chẳng lúc nào mình sai lầm hay thất bại, thì thật khó nghe bắt được lý tình của người khác.

Người mà thích phỉnh nịnh, không quen với những giá trị khác lạ cũng khó đối thoại được với tha nhân.

Thế nên, thiên tử -- con của Trời-- quen với nghi lễ triều đình, các quan phải tâu, bái, lạy, rất khó nghe hiểu được sự đói khổ của thần dân của mình.

Dân chủ tập trung, hiểu trong nghĩa của người cộng sản, là thiểu số phải câm mồm trước đa số, không cho phép có đối thoại, giữa hai nhóm thiểu số và đa số.

Nói chung, các chính quyền chuyên chế--thí dụ phát xít, cộng sản, quân chủ chuyên chế--không thích hợp cho sự đối thoại giữa chính quyền và quần chúng hay giữa các nhóm văn hóa, đảng phái chính trị,..., vì nói khác, làm khác chính quyền là phản động, có thể đi tù, hay bị tử hình. Không có đối thoại khi gươm kề cổ, buộc phải nói, nghĩ, làm trong chỉ một chiều.

Các định chế tự do, dân chủ kiểu Âu Mỹ có khả năng thích hợp cho đối thoại hơn.

Cuộc sống vốn bất toàn. Những chế độ dân chủ ở Tây Âu hoặc ở Bắc Mỹ không là hoàn hão. Những tập đoàn tư bản có khống chế ngôn luận, có khả năng lũng đoạn kinh tế, chính trị, nhưng người dân có những quyền hạn và tự do khá rõ rệt. Cũng nên ghi rằng: tự do không đồng nghĩa với buông trôi theo bản năng, nô lệ ở thị hiếu; không có tự do vô giới hạn, trong đó, mỗi người muốn làm gì cũng được; tự do cá nhân bị giới hạn bởi tự do của người khác, bởi luật pháp, phong tục tập quán, định chế chung của xã hội. Chính những qui ước giới hạn những quyền hạn và tự do cá nhân đã trang bị cho con người một ngôn ngữ, một sự hiểu biết, những cử chỉ, thái độ, hành vi thích hợp cho đối thoại.

Lắng nghe là yếu tố quan trọng hàng đầu trong đối thoại, vì phải thấu hiểu bên kia, mới có đối, có đáp.

Người ta có thể nghe qua cái bắt tay, qua gương mặt, qua một nhíu mày, một thoáng cười, một cử chỉ, một thái độ. Từ “nghe” của Việt Nam mình không chỉ có nghĩa là nghe một âm thanh, mà còn có nghĩa là cảm nhận qua các giác quan. Từ “lắng” bao hàm cái ý rằng điều được nghe “đi vào sâu trong trong lòng người,” “người nghe có để tâm, để trí để thấu hiểu những thông điệp của bên kia.”

Thông điệp là những biểu hiện qua lời nói, giọng nói, cử chỉ, thái độ, gương mặt, nói chung là những tín hiệu phát đi. Thông điệp chuyển nội dung của cuộc đối thoại.

“Lắng” cũng có nghĩa là lắng đọng, không bị quấy nhiễu bên trong.

Hỉ, nộ, ái, ố, vui buồn hờn dỗi là những tiếng nhiễu có thể làm ta không nắm bắt được trọn thông điệp từ bên kia.

Tương tự, những giá trị, những sở đắc, những kinh nghiệm của ta có thể là những bức tường chắn không cho thông điệp đến nơi như ý.

Hình ảnh về mình, về bên kia cũng có khả năng là tiếng nhiễu hay bức chắn làm trở ngại cuộc đối thoại.

Cho nên, nói lắng nghe là nghe với một cái tâm và trí lắng đọng, không bị nhiểu, không bị che lấp.

Về phía người phát ra thông điệp cũng thế: những xúc cảm, tiên kiến, thói quen làm cho người phát không diễn tả được như ý mong muốn.

Tiếng nhiễu, màn chắn, những ngăn trở trong việc phát và thâu thông điệp luôn luôn có. Người trong cuộc phải nghe thấy được chúng để giảm thiểu các ảnh hưởng tai hại của chúng, để biết mình, hiểu người tối đa trong những tâm trạng khác biệt ở mỗi thời lúc. Gọi như thế là tỉnh thức trong đối thoại. Có vậy, mới mong gặp nhau đâu đó, để có một cuộc gặp gỡ phong phú.

Cái biết và hiểu của bất cứ một cá nhân nào cũng có giới hạn, ở chiều rộng, ở chiều sâu. Thường thường, ít ai trút bỏ được giáo dục gia đình, và những giá trị, kiến thức thu lượm trong quá trình sống. Cho nên, phải thật thà nhận thức những giới hạn của chính mình. Thật thà với chính mình cũng nhằm để hiểu mình hơn. Cũng phải thật thà với người, vì ta muốn thông điệp của ta tải được ý tình tới được bên kia. Cho nên, tránh phô trương kiến thức, khả năng, quyền thế, vân vân mà không liên quan gì đến bối cảnh. Tránh những câu sáo, những câu quá khiêm tốn nhưng rỗng nghĩa (thường do giáo dục gia đình hay phong tục tập quán), những rào đón, phòng vệ nói lên sự e ngại phải thua cuộc.

Trong một cuộc đối thoại thẳng thắn, không có ai thua, ai mất một cái gì. Chỉ có được mà thôi. Mỗi bên đều học được một cái gì ở tha nhân, lấy tha nhân làm gương soi để thấy được mình trong những cảm xúc nghĩ suy. Các bên đều có dịp tập luyện cho tâm trí an bình, tập luyện để có những cuộc tiếp xúc trong sáng.

Thái độ phòng vệ, mình trong tối, các bên kia ở ngoài ánh sáng, là thái độ của người mong thắng cuộc; nó không thích hợp cho đối thoại.

Đối thoại không là đối đầu.

Chúng ta có khác nhau, có lắm dị biệt, có nhiều bất đồng. Nhưng chúng ta cũng có lắm cái chung. Cảnh tha hương viễn xứ. Vết thương lòng do cộng sản gây nên: những năm tù đày, khổ sai, nhân cách bị chà đạp, gia đình ly tán, con cái thất học. Tâm trí phân đôi: dĩ vãng và hiện tại, hội nhập và gốc nguồn.

Vì những tương đồng ấy, chúng ta muốn ngồi lại với nhau, hoặc bàn thảo về những vấn đề của cộng đồng người Việt hải ngoại, hoặc những vấn đề chung của đất nước.

Trong cái tuổi về chiều, con cái đã lớn khôn, biết tự lo lấy cuộc sống của bản thân, tứ thân phụ mẫu không còn vấn đề lớn, thì những vấn đề của cộng đồng, của môi trường, của quê hương trở lại, mỗi lúc thêm bức thiết.

Tuổi trẻ tiềm năng vô biên, dầu rất bận về công ăn việc làm, về gia đình con cái, vẫn muốn dành thời gian cùng đàn anh, đàn em tham gia những công tác chung. Đâu đâu, cũng có tuổi trẻ thuộc mọi ngành nghề, kỷ sư, bác sĩ, tâm lý gia, gíáo sư,..ở mọi giới, tình nguyện tham gia vào những công tác có lợi ích chung: dạy tiếng Việt nam cho các em nhỏ, dạy tiếng Anh cho những gia đình mới đến định cư, giúp đồng bào khai thuế, dạy các lớp thi quốc tịch, tổ chức hội Tết, viết bài, phát hành giai phẩm, nguyệt san, bán nguyệt san,...thật không sao kể hết.

Thế rồi, già trẻ, mọi lứa tuổi, mọi thành phần chúng ta có ngồi lại với nhau trong những vấn đề lớn nhỏ khác biệt.

Tha hưong viễn xứ là cảnh khó. Trong cái khó, cảm nhận được gần nhau hơn, có nhau hơn, là một an ủi, một tái trang bị thần to lớn.

Tuy nhiên, âm vang chung và đậm nét là chúng ta chẳng ai nghe được ai. Người ta có cảm tưởng rằng chúng ta ngồi lại với nhau để phê phán, chỉ trích nhau, tạo hồ nghi, gây khoảng cách, đào hố sâu giữa chúng ta. Theo đó, cộng đồng chúng ta bị phân hóa thành trăm nghìn mảnh. Hình ảnh người Việt Nam ở hải ngoại là những nhóm nhỏ, thật nhỏ, gói mình trong một mặc cảm, mặc cảm kẻ mới người cũ, mặc cảm thành công, thất bại, v. v., lúc nào cũng phòng vệ, hoài nghi, chia rẽ.

Chúng ta có thành tâm, thiện ý. Chúng ta có phương tiện: mỗi năm, tổng số tiền người Việt hải ngoại gởi về cho gia đình hoặc tiêu xài ở Việt Nam được ước lượng trên một tỷ đô la. Chúng ta có khả năng: nhiều thương gia, kỹ nghệ gia, ... đã thành công lớn; riêng ở Mỹ, mỗi năm có hơn 400 bác sĩ Việt Nam tốt nghiệp, số kỹ sư và các ngành nghề khác thì càng đông hơn nữa.

Chúng ta đã thành công vì chúng ta lắng nghe được môi trường, đối thoại được với nền văn hóa mới.

Nhưng hình như cũng sự thành công đó đã góp phần che mắt, bịt tai không cho phép chúng ta lắng nghe lẫn nhau, đối thoại với nhau. Cũng có thể vì thất bại, rồi rút vào cái cái tháp ngà của mình, để thế sự ngoài tai mắt, nghi ngờ thiện chí, thiện ý của mọi người.

Nghi ngờ là phải, vì trong đời có ai hoàn hảo đâu. Sức người, khả năng cá nhân, vốn giới hạn. Nhưng cũng vì đó mà phải cho phép khả năng lầm lẫn, điều chính yếu là phải biết xử lý cái sai; có thật tâm thành ý sửa sai hay không mới là vấn đề. Hơn nữa, mọi việc đều đòi hỏi thời gian. Chỉ cái học đơn giản cho có cái nghề sinh nhai cũng phải tính từ 4 hay 5 năm. Vậy không nóng vội. Người nóng vội không lắng nghe được bất cứ ai, họ chỉ nghe được những gì liên quan với cái họ đang mong chờ.

Chúng ta hiểu ngồi lại với nhau là cần thiết, nhưng chưa đủ. Chúng ta cũng hiểu rằng chúng ta có khả năng tạo một sức mạnh, đáng kể, đáng nể, buộc mọi chính quyền phải lưu tâm, trong đó có chính quyền địa phương, và chính quyền cộng sản hiện đang làm khổ đồng bào, gia quyến ta.

Chúng ta cũng kinh nghiệm rằng có một cái gì đó đang cản trở, không cho chúng ta đối thoại hữu hiệu với nhau, để gặp nhau đâu đó.

Đó là vấn đề thiết thân cho mọi người Việt hôm nay ở hải ngoại, nhất là trong bối cảnh đang có bang giao bình thường giữa Mỹ và cộng sản Việt Nam.

Người cộng sản vì tin rằng mình là “lương tri của thời đại”, “đỉnh cao của trí tuệ”, đã “nắm được hướng đi của lịch sử”, đã không nghe được tiếng rên siết của tang tóc, của đói khổ, của biệt ly, của cảnh con thiếu cha, vợ vắng chồng, mõi mòn chờ đợi.

Chúng ta, những người không cộng sản, không có cái sắc máu, tàn nhẫn, bạo lực của các chế độ chuyên chế. Chúng ta chấp nhận sống với chế độ tự do dân chủ của Tây Phương. Nó không hoàn hảo, nhưng thực tiển. Trong những giới hạn cụ thể, chúng ta có những tự do nhất định, và mọi người có thể tham gia một cách bình đẳng. Trong xã hội này, sự tương nhượng, gặp gỡ nhau đâu đó ở “giữa đường” là tiên quyết. Không có kẻ hoàn toàn thắng, hoàn toàn bại. Có khó khăn, có thử thách, nhưng không có con đường cùng cho những người có thành tâm, thiện chí, có sức khỏe muốn vươn lên. Trong một xã hội như thế, đương nhiên phải biết nghe hiểu nhau, đương nhiên phải biết đối thoại. Chúng ta đã thành công phần nào trong đối thoại với nền văn hóa mới, những con người mới, những giống dân mới. Giờ đây, mình với mình, người Việt với người Việt, cùng một ngôn ngữ, cùng một cách sống, cùng là nạn nhân cộng sản, cái gì đã làm chúng ta không nghe được nhau, không gặp được nhau?

Có người bảo: “Người Việt Nam ta thích tranh luận hơn đối thoại.”

Trong tranh luận cũng có qua có lại, có vấn có đáp, có cố lắng nghe, cố hiểu, và theo đó, có học hỏi. Có những tranh luận rất phong phú.

Tuy nhiên, đã nói tranh thì phải có thiệt có hơn. “Tranh luận” đã bao hàm cái ý muốn thắng cuộc, muốn tranh đua hơn kém, và có ngại bị thua thiệt. Thường thường, mỗi bên đều có một quan điểm, lập trường, căn cứ vào một luận cứ “rất vững chắc.” Bên nây cố thuyết phục bên kia nghe, hiểu, và chấp nhận rằng những điều mình nêu là đúng, là phải, là hay, là đẹp, là giải pháp tối ưu, tất yếu, vân vân.

Thế nên, sơ khởi, tranh luận đã bao hàm:

Có muốn được ưu thế, muốn bảo vệ quan điểm, lập trường của mình.

Có trước một quan diểm, một lập trường, một luận cứ. Vậy, đã có tiên kiến.

Càng tin rằng ở lập luận của mình bao nhiêu, càng nhiều khả năng tiên kiến trở nên thành kiến, cứng ngắt “không gì lay chuyễn nỗi”, mình càng đóng kín, càng không nghe hiểu được bên kia.

Cũng nên ghi: từ thuyết phục đến thuyết phục cho bằng được, khoảng cách có khi chẳng đáng kể.

Cho nên, người tranh luận buộc phải lắng nghe, nghe rất kỹ, nhưng lòng không rộng mở, vì còn e ngại được thua, còn mong thắng cuộc. Theo đó, có lắm tiếng nhiễu, có nhiều màn chắn. Đôi bên chỉ nắm bắt cái mình muốn nắm bắt, nghe cái mà mình muốn nghe, không thấu hiểu những cái khác lạ, những cái mới không thuận với thói quen cố hữu của mình.

Ngoài ra, vì muốn nắm phần thắng, nên phải phòng vệ. Phải thủ. Thủ có thể là khép kín, mình trong tối, đưa đối phương ra ngoài sáng, dễ cho mình, khó cho người. Thủ cũng có thể là tấn công tới tấp buộc đối phương phải chỉ lo chống đỡ. Cho nên, chỉ cho đối phương hiểu những gì mình muốn họ hiểu; và cũng chỉ lắng nghe những gì cần thiết cho một sự phản biện hữu hiệu. Bên nây có cao giọng? Có hùng hồn? Có dẫn giải kinh sách thánh hiền, hoặc công trình khoa học, thì bên kia cũng không kém. Cũng có khi người trong cuộc giữ được một thái độ từ tốn, hòa nhã, nhưng thật sự bên trong thì nghĩ nhu tất thắng cương, nhược tất thắng cường. Mục tiêu vẫn là cái lẽ “tất thắng”.

Một dạng phong phú của tranh luận là thảo luận.

Thão luận là tranh luận mà giữ được hòa khí cho nhau. Có cố gắng biện minh, soi sáng quan điểm lập trường của mình, nhưng cũng thấy được cái hợp lý, cái hay, cái đẹp của người. Có thể xem đó là một cuộc đối thoại nhằm nhờ người soi sáng cho mình, và học cái hay, cái đẹp của những quan điểm, lập trường khác biệt.

Thông thường, tranh luận dễ biến thành tranh cãi.

Luận còn nói ý tình, còn có luận cứ, còn căn cứ ít nhiều vào những giá trị được công nhận, vào sự thật dầu rằng sự thật ấy chủ quan. Tranh cãi là nói lý suông, và không thấy được cái lý của mình là ngang ngược đối với người khác. Đến lúc này thì mỗi bên bị cái lý, cái logic của riêng mình dẫn dắt, để rồi quên mất thực tế trước mặt, không nhận thức được diễn biến cuộc diện, không ý thức được diện biến bên trong chính mình. Càng nói, càng cãi, càng bám chặt lập trường, càng trở nên cuồng tín. Thế rồi có thể chẳng ai còn nghe được ai. Cho nên, gọi đó là đối thoại của những người điếc.

Có những người thiên phú có tài biện bác. Thường họ hay cãi. Cũng có người có tài ăn nói lưu loát. Ta thường gặp họ trong những buổi họp, đám tiệc, cưới hỏi, làm MC, làm hoạt náo viên. Có khi họ cũng tranh luận, tranh cãi, nhằm làm nổi đình nổi đám, “vui xóm, vui làng.”

Cũng có người tranh luận vì thích phô trương, vì lúc nào cũng phải “nổi” ở đám đông.

Chúng tôi không nghĩ xấu, cũng không nghĩ tốt.

Tuy nhiên, không nên vì một số người ít ỏi ấy, mà nói rằng người Việt Nam thich tranh luận hay tranh cãi; rồi suy ra rằng vì đó mà không ngồi lại với nhau được.

Đa số những người Việt mình còn phải bôn ba, vật lộn với sinh kế, chịu thử thách mọi bề. Thêm vào đó những năm tù đày chưa quên, một số rất đông vì mất nước mà gia sản tiêu tan, con cái thất học, có người mất chồng mất vợ, vết thương vẫn chưa lành. Thế nên, lòng còn ngao ngán, khó cởi mở tâm tình, chưa sẵn sàng cho đối thoại, và cũng chẳng có thì giờ để hàn uyên với bạn với bè.

Thiết nghĩ cũng đừng vì cái thiểu số kia hay đa số này mà nói rằng người Việt không biết đối thoại.

Đừng quyết đoán. Không nên cường điệu. Chúng ta không ngồi chung với nhau được thì thẳng thắng nhận rằng trong mỗi chúng ta có một cái gì đó đã giữ chúng ta lại, không cho chúng ta nghe hiểu được tâm tư của nhau. Cũng đều là tha hương, viễn xứ, nhưng mỗi người mỗi khác. Ta rõ điều này, nhưng sao lại buộc rằng mình phải có một gì hơn người, sao không ngưng một phút, một giây, giòng tư tưởng, những phỏng định về người kia, để nghe hiểu được tối đa, lấy dị biệt làm gương soi, hiểu mình hơn, biết người hơn.

Nghĩ cho cùng, thân phận con người là tính dị biệt: âm dương, thị phi, phải trái, đúng sai, đẹp xấu, hay dỡ, sang hèn, được thua,.... Không có không khí bao quanh thì làm gì thấy được cái bàn, cái ghế, cái tô, cái tộ. Biết được mặn, nồng, vị ngọt vị bùi, cũng nhờ có khác biệt. Lắm sự việc tương sinh, tương khắc. Không âm, làm gì có dương, không tiểu nhân, làm gì có quân tử. Thiện ác thường song đôi. Tái ông mất ngựa là việc hàng ngày của thế sự, xưa cũng như nay. Vã lại phải trái, thiện ác, đúng sai thường là tương quan với những tiêu chuẩn của một xã hội cụ thể, ở những thời đoạn cụ thể.

Ngưng lại một phút giây, buông bỏ bớt những nóng vội, những tiên kiến, những thị phi để lòng được an tịnh hơn, để có cơ may nhận định bối cảnh rõ hơn, nắm bắt được cái khoảng cách giữa cái vọng trong ta và cái thực ngoài ta.

Ngưng lại một phút giây cũng là để cho người kia có cơ may ngưng lại dòng tư tưởng, những phỏng định, nhìn trước, nhìn sau, thấy người soi mình.

Cái giây phút ngưng đọng ấy cần thiết cho cả đôi bên để thảo luận không biến thành tranh luận, giúp cho những người đồng cảnh, đồng tâm tư, đồng sự, thấy gần nhau hơn, trong tương kính tương thân.

Có nên kết luận bài này bằng câu chuyện trong cổ văn về “Năm người mù sờ voi?” hay là chuyện cặp vợ chồng cãi nhau vì vợ điếc, chỉ thấy cờ xí tung bay, chồng mù, chỉ nghe trống chuông inh ỏi, rồi vợ chồng tranh nhau cái phải. Một bên thì rõ ràng rằng chẳng nghe trống nghe chuông, một bên thì chuông trống inh ỏi thế mà bảo chẳng có. Thiết nghĩ cũng không nên. Có lẽ chỉ nên ghi lại một thường tình:

Cái lỗi, cái sai chẳng bao giờ ở ta cả. Cái lỗi, cái sai lúc nào cũng ở ngoài kia, ở tha nhân, ở thế sự. Ta thì lúc nào cũng “đầy thiện chí”, kiên nhẫn, biết trước biết sau, cái lẽ thật sờ sờ trước mặt, vì kẻ kia như mù như điếc, không nghe hiểu gì được một cái gì trong lẻ phải của ta. Thường tình là thế đấy. Giờ đây, một lần nữa, chung qui lỗi vẫn là tại người Việt Nam; người Việt Nam chỉ thích tranh luận, tranh cãi. Âu đó cũng là một thường tình. Một thường tình tai hại, có thể là của một mặc cảm tự ti, một thời phút khiếp nhược. Thật tội nghiệp!