Chúng tôi học làm cha mẹ:

Thưởng Phạt và Khích Lệ

Hồ Đắc A-Trang

Nguyễn Văn Trường

Thân gởi cháu Quỳnh Giao

Trong bài này, chúng ta bàn về hai biện pháp mà cha mẹ (hoặc thầy cô giáo) thường hay sử dụng trong việc dạy dỗ con em: Thưởng Phạt và Khích Lệ.

1. Phạt

Phạt là trừng phạt, nhằm để răn đe đừng tái phạm.

Phạt nhằm bảo đừng làm như vậy nữa, đó là xấu, là dỡ, phải chừa.

Thường có hai hình thức phạt:

1.1. La hét, mắng chửi, làm dữ, dọa phạt nhục hình để cho đứa bé sợ mà chừa. Đó cũng là làm nhục con cái và cho con cái hay học sinh một hình ảnh thiếu lễ độ, không mấy đẹp về mình.

"Với con tôi, tôi cần phải có lễ độ ư?"

Thưa rằng:

"Phải!

Đó là qui định vô hình chung của hầu hết gia phong người Việt Nam. Con hơn cha là nhà có phước. Muốn con hơn mình, phải nhận thức được trong chúng một nhân cách đang hình thành, một tương lai đang rộng mở, và phải biết nâng niu trân trọng cái quá trình hình thành này.

Pháp chế học đường Việt Nam nghiêm cấm nhục hình, dầu rằng vẫn còn nhiều dạng bạo hành do thầy cô giáo gây nên. Muốn nước mạnh dân giàu, phải đào tạo những con người biết tự tin, tin ở khả năng, ở cá tính của chính mình. Giàu không chỉ hiểu trong khả năng làm ra của cải vật chất, mà còn trong khả năng góp phần trong việc xây dựng một không khí lành mạnh, hài hòa cho môi trường. Nói riêng, giàu sáng kiến, tình nghĩa, tình chồng vợ, tình gia đình, bằng hữu, láng giềng, thôn xóm, tình quê, tình người. Thật muôn mặt. Được như vậy mới có cơ may nói được là “lương sư hưng quốc”.

Phải!

Phải ý thức rằng là người ai cũng phải có lúc sai lầm. Cuộc sống của mỗi người là một quá trình không ngừng cải thiện. Có ai là hoàn hảo đâu. Có chưởi mắng thì chuyện cũng đã rồi, chỉ làm không khí thêm khó thở. Cho nên, phải biết giúp con cái nhận thức sai lầm để mà tránh về sau.

Nuôi ắt phải dưỡng, dạy thì phải dỗ, và nuôi dạy không chỉ là cho cái thể xác. Một thân thể mạnh khỏe là tốt, nhưng còn phải có một tinh thần tráng kiện, những tình cảm trong sáng, lành mạnh.

Tóm lại, muốn con hơn cha, muốn là “lương sư”, phải có một lễ nghi tối thiểu trong gia đạo, trong lớp học. Trẻ con càng nhỏ, cha mẹ hay thầy cô càng phải thận trọng.”

1.2. Nhục hình.

Nhục là nói về thể xác, hình nói hình phạt

Nhục hình là hình phạt về thể xác. Trong một chừng mực nào đó, nhục hình nặng hơn la hét mắng chửi. Tuy nhiên, cũng có câu "một cái giá bằng ba cái đánh."

Để răn trẻ, phụ huynh hay thầy cô có khi dùng đến nhục hình. Nói nôm na, trẻ con bị đòn, roi vọt, vì có những hành vi sai quấy, vì vi phạm kỷ luật hay gia phong.

Nhục hình xưa nay thường gồm có: bắt đứng khoanh tay im lặng như trời trồng, bỏ một mình trong phòng, đánh bằng tay (tát tay, đánh dít), đánh bằng roi, thước (khẻ tay, roi vọt).

Tùy tuổi tác của đứa trẻ, tùy quan niệm và tính tình của phụ huynh hay thầy cô, tùy bối cảnh mà đứa trẻ có thể bị phạt hay không bị phạt, thế này hay thế khác.

Người Anh và Mỹ có câu: Spare the rod, spoil the child. (Không roi vọt, con hư)

Người Pháp có câu: Qui aime bien, châtie bien (Thương nhiều thì phạt nhiều)

Người Việt ta cũng có những câu tương tự: Thương cho roi, cho vọt.

Nhưng hình như những giá trị này đã thuộc thời “thượng-cổ”, càng ngày càng ít người biết đến.

Cái lý của người sử dụng biện pháp phạt là: Đòn đau ắt phải sợ, sợ ắt phải chừa. Bị chửi rủa, hăm dọa, ắt phải biết thẹn, vậy thì phải chừa. Quyền của cha mẹ là tối thượng, vì cha mẹ trách nhiệm về con cái mình khi chúng chưa trưởng thành.

Truyền thống Việt Nam đặt người thầy trên cả cha mẹ. Đừng vì đó mà thầy cô nghĩ rằng mình có thể vượt ra khỏi những ràng buộc của pháp chế học đường. Đừng vì đó mà quên đi những điều sơ đẳng về tâm lý giáo dục. Phải biết kính nể mọi người, trong đó có cái nhân cách đang hình thành trong đứa bé, mới có được sự tương kính, mới được thật sự kính nể; nhờ vậy mà thầy cô có cơ may được phụ huynh thông hiểu và tích cực hổ trợ trong công tác giáo dục của mình.

Cũng nên nghĩ rằng:

• Sợ mà chừa không bằng ý thức về cái không hay, không tốt, không đẹp, mà muốn chừa.
• Cái gì rồi thì cũng quen, cũng nhàm, ngay cả hình phạt. Cho nên, nếu dùng hình phạt thì phải tăng cường độ hoặc tạo thêm hình phạt. Nhưng không thể tăng mãi được, cũng không có công đâu mà tìm thêm hình phạt, vì thường thì cha mẹ thầy cô chẳng ai muốn phạt, và người hay phạt là người thích cái biện pháp dễ và đơn giản, không mấy khi chịu khó tìm cái mới.
• Khi quá sợ, thì tìm cách che dấu cái sai quấy của mình, và từ đó sinh ra nói dối. Con cái (hay học sinh) dối gạt cha mẹ (thầy cô), hoặc dấu kín những hành vi, cảm xúc và suy nghĩ của mình; theo đó cha mẹ (thầy cô)
• hoặc ít có cơ may hiểu con cái (học sinh) mình hơn,
• hoặc dễ lầm trong nhận xét về cái dạy của mình hơn.
• Cái sợ trừng phạt vì lỗi lầm dẫn đứa trẻ đến sợ làm lỗi lầm. Cái tâm lý ngại lỗi lầm là tâm lý của con người hay e dè, rụt rè, sợ trách nhiệm. Điều này không tốt cho một xã hội như xã hội Mỹ hiện nay.
• "Con của tôi, tôi đánh chớ, tôi dạy nó mà, ai làm gì tôi được." Đó là một lời nói không may. Ở Mỹ có nhiều Tiểu Bang cấm nhục hình trên con trẻ. Riêng ở Texas, nếu cô giáo thấy trên các cháu có lằn roi mà không báo cáo, và nếu việc vở lở ra thì cô có thể bị ra tòa bị phạt vạ là $1000 và tù treo. Chúng ta không sống ngoài luật pháp được.
• Trừng phạt nhục hình hay mắng chửi hét la là làm nhục đứa bé, là bạo hành tâm linh, và theo đó, có khả năng làm cho nó mất tự tin hoặc để lại trong nó một tự ti mặc cảm hay vết thương lòng.
• Lâu ngày dài tháng, đứa bé dần dần mất sự kính nể mẹ cha hay oán cha, oán mẹ, có khi tìm cách trả đủa. “Bỏ nhà, theo trai (gái) hoặc giả là theo trai (gái), theo băng đảng, cho cha mẹ thất kinh chơi.”

"Cấm? thì làm lén! Cho biết tay!" Đó là những luận điệu trả đủa.

2. Khen Thưởng

Khen thưởng ở đây được hiểu là đối nghĩa với la rầy và hình phạt, vừa nêu trên.

2.1. Khen là lời nói của cha mẹ (thầy cô) nhằm khuyến khích làm một việc tốt, hay, đẹp. Khen thường chỉ có hiệu quả tốt trong các trường hợp sau đây:

• Đứa bé kính trọng người khen
• Đứa bé muốn được khen.
• Đứa bé không trở nên lệ thuộc ở sự khen chê. Hành động để chỉ mong được khen là lệ thuộc vào sự khen chê.

2.2. Thưởng là cho một món quà khi đứa nhỏ đã thực hiện một số điều mà người thưởng mong muốn.

Một phần thưởng không chỉ là một cái gì dễ thương và mong muốn. Cho con một cái bánh, một món quà, đó không là thưởng. Nhưng hứa rằng con sẽ được đi Chợ Tết nếu trong tuần hay trong tháng, con biết giúp cha mẹ giữa nhà cửa sạch sẽ và ngăn nắp. Khi con thực hiện được đúng những điều mà cha mẹ đòi hỏi, cha mẹ thưởng bằng cách giử lời cho đi Chợ Tết. Trong trường hợp này, đi Chợ Tết là một phần thưởng.

Phần thưởng là quà tích cực khuyến khích đứa bé làm theo ý mình muốn. Thưởng ngầm thừa nhận rằng đã có một hành vi tốt, thực hiện một việc tốt, nên tiếp tục.

Nếu thưởng có tích cực khuyến khích đứa bé thì thưởng lắm khi cũng có những hệ quả tiêu cực của nó.

Thường thì thưởng cũng như phạt có một tác dụng nhất định nhưng ngắn hạn. Nó có lợi ích khi mình tìm một kết quả tạm thời: tạm thời "dụ" làm theo ý mình muốn, hay "răn" đừng tái phạm. Vì bị "mua chuộc" hay "dọa dẫm" đứa bé làm theo ý của ta trong thời gian mà sự "mua chuộc" hay "dọa dẫm" còn hiệu quả. Chúng ta không đạt điều gì hơn điều này.

Đứa bé mà được cha mẹ thường thưởng để làm những việc dễ thương lắm khi có thói quen chỉ làm việc dễ thương để được khen thưởng. Đến khi sự khen thưởng mất hiệu quả, thì nó không còn động cơ để làm điều dễ thương.

Nói chung

· trong việc khen thưởng, cũng như sự trừng phạt, động cơ nằm bên ngoài. Khen thưởng nhằm thúc đẩy đứa bé có một hành vi mà ta ước muốn.

· khen thưởng, cũng như trừng phạt, là một cách điều khiển đứa bé làm theo ý mình.

· khen thưởng, cũng như trừng phạt, chú trọng vào thành quả, vào mục tiêu mà mình muốn, ít chú trọng vào diễn tiến bên trong của đứa bé.

· khen thưởng lắm khi có cơ sở đặt trên ganh đua, so sánh với người khác: thắng cuộc, hơn người.

· khen thưởng có khi tập đứa bé quen với sự được phỉnh nịnh hoặc thói quen tùy thuộc sự khen chê.

· khen thưởng đến đâu cho vừa cũng như phạt đến đâu cho cùng.

Những giòng trên đây có thể làm quí vị phụ huynh và quí thầy cô hiểu lầm rằng nhất thiết không dùng biện pháp thưởng phạt để dạy con.

Thưởng phạt mà đúng lúc, đúng chỗ, hợp tình, hợp lý thì hẳn có những thành quả tốt. Hợp tình, hợp lý có nghĩa là có sự đồng thuận bên trong của đứa bé.

Khi đã biết khía cạnh tiêu cực của sự thưởng phạt, ta không nên lạm dụng các biện pháp này, nhất là phạt để nư giận.

3. Khích Lệ

Khích lệ cũng là khen, cũng có thể có quà thưởng, nhưng không nhằm điều khiển đứa bé, không nhằm để đứa bé hành động theo ý của mình.

Trong khích lệ,

· có sự thấy hiểu đứa bé, thừa nhận quá trình cố gắng cải thiện và trọng tâm của sự cải thiện, và đánh giá thật thà quá trình này.

· ta không so sánh nó với người khác, mà chỉ tập trung trên khả năng và cá tính của nó.

· ta tìm động cơ bên trong nó và làm cho nó thoải mái với chính nó.

· ta giúp nó biết hơn về chính nó, về những khả năng và tài khéo léo của chính nó trong cái thật thà nhất của mình.

Tóm lại, khi đứa bé thấy bị điều khiển bằng khen thưởng thì nhiều khả năng để đứa bé có phản ứng nghịch lại. Nói riêng, khen không là một khích lệ nếu đứa bé chỉ cố gắng nhằm để được khen mà thôi, hoặc giả nếu có thiếu sự kính nể người khen.

Trái lại, khen có thể là một khích lệ khi không có hậu ý điều khiển mà phát xuất từ một sự thật lòng. Khen cũng có thể là một khích lệ khi lời khen thừa nhận một thành quả, một công trình, hoặc gây trong đứa bé một ý thức tốt đẹp về nó.

Kết luận (cho bậc phụ huynh, nhưng vẫn có thể suy rộng cho trong nghề dạy học)

Dùng thưởng phạt để dạy trẻ là thường tình. Vì thường tình mà thành quan trọng. Nếu đứa con hành động chỉ vì được khen thưởng hoặc sợ bị rầy, phạt, lâu ngày chầy tháng, điều này thành thói quen khó bỏ. Khi không còn ai ở bên để khen chê hay rầy phạt thì nó sẽ ra sao? Xa hơn một bước, nếu đứa con, vì được tiếng hiếu để, nhất nhất đều làm theo lời cha mẹ, thì nó chỉ còn là một bóng mờ của mẹ cha, vì quá quen làm diễn tuồng làm vui cho cha mẹ. Cũng nên nghĩ khi không có cha mẹ ở bên, hẳn nó sẽ lúng túng hoang mang, bơ vơ, thật tội.
Giáo dục không bao giớ bao hảm nghĩa là bạo hành, thể xác hay tâm linh, hay bất cứ ở một dạng thức nào.

Giáo dục cũng không nhằm biến con thành những con rối để riêng mình sử dụng, hoặc để có tiếng gia đạo nghiêm minh, ăn hiền ở lành nên được phước có con hiếu để. Cũng đừng nghĩ rằng mình có khả năng mãi điều khiển được ai, ngay cả con của chính mình. Khi ngộ ra rằng bị điều khiển, nạn nhân sẽ oán hận, và xem nhẹ người điều khiển, dầu người nầy là cha, là mẹ, và có thiện ý. Càng không nên nghĩ rằng cha mẹ phải kiểm soát được con cái. Người bị kiểm soát thường tìm cách thoát ra vòng kiểm soát; nói cách khác là khi cảm thấy rằng răn đe hay khen thưởng là để kiểm soát, thì con người thường có phản ứng tìm cách thoát khỏi vòng kiềm tỏa cho bằng được.

Xã hội hôm nay, nhất là xã hội Hoa Kỳ, tổ chức mỗi ngày thêm tinh tế và phức tạp. Theo đó mỗi thành viên phải tự mình đứng trên chính hai chân của mình được, nói cách khác là phải tự lập, tự cường. Thế nên, phải tập đứa bé tin ở chính bản thân, ở khả năng của chính nó. Vì thế mà khi sử dụng thưởng phạt, nên cân nhắc thiệt hơn, nên tìm hiểu những động cơ bên trong của đứa bé. Hiểu được điều này, gải đúng chỗ yếu, thưởng phạt có thể thành khích lệ và là đòn bẩy cho những bước đi vượt bực.