Trường Phan Thanh Giản Cần Thơ

Hậu Truyện

Nguyễn Văn Trường

Khóa 1943-1948

Có một lần, cũng trong bối cảnh này[i], trong một bài tự truyện, tôi có dịp thuật lại cuộc sống năm chìm bảy nổi chín cái linh đinh của tôi:

từ thuở chào đời, thời Pháp thuộc,
trong những khó khăn khủng khoảng của tuổi thiếu niên, bơ vơ trong định hướng, trong việc khẳng định chính mình trong lòng quê hương đất tổ,
trong cuộc chiến tương tàn Bắc Nam,
trong thời chủ nghĩa anh hùng cách mạng cho đến nay.

Tôi đã trải lòng mình qua những ray rức, vấn nạn về những thăng trầm của thế sự. Các bạn tôi, Trường Nguyễn Đình Chiểu, Gia Long, Pétrus Ký, Quốc Học, Đồng Khánh, Chu Văn An, Trưng Vương, Hồ Ngọc Cẩn, đồng cảnh, đồng thuyền, hẳn thông cảm và chia sớt được với tôi lắm điều.

Vấn đề của chúng tôi cũng có thể là vấn đề của bất cứ ai.

Bất cứ ai, ở một thời, một lúc nào đó của cuộc đời, đều có thể là thầy cô giáo, phụ huynh, học sinh (học ở trường học hay trường đời), là những người dấn thân trong việc dạy và học, cũng kinh qua những vui buồn, những phấn khởi, éo le hay trăn trở.

Hậu truyện là truyện đi sau. Nhấp một hớp trà, một ngụm rượu, nghe một hậu vị: cay, đắng, ngọt, bùi, mỗi người mỗi khác, mỗi cảnh mỗi khác. Hậu vị là cái hương vị còn đọng lại đâu đấy ở chót lưỡi, trong đốc giọng, trên vòm miệng. Tự truyện là cuộc sống, là sự việc, là kinh nghiệm. Có thuật chuyện, có ý, có tình. Hậu truyện là dư âm phảng phất sau tự truyện. Vẫn là câu chuyện của tôi, nhưng tình lý có đi sâu vào bên trong, phạm vi có thu hẹp lại. Bài có hai phần: Bên ngoài với tôi và tôi với tôi.

Bên ngoài với tôi

Cách mà bên ngoài nhìn tôi rất quan trọng. Tôi chỉ thật sự hiện diện trong tương quan với tha nhân và vạn vật. Tôi khác biệt với người, nhưng trong những khác biệt ấy, chúng tôi xác định lẫn nhau. Sống là hỗ tương tác động với một môi trường, giới hạn trong không gian và thời gian.

Với các công sở, với hai trường tiểu học trước mặt và bên hông tôi, với các khu nhà bao quanh tôi, những cây còng, cây dái ngựa, hay đám cỏ dọc bên đường, tôi không có vấn đề. Chúng tôi có một sự giao hảo tốt lành. Có thể vì uy thế của một trường trung học, của một trung tâm giáo dục. Có thể vì truyền thống Việt Nam trọng kẻ sĩ, nên cây cỏ, gạch ngói—mà con người nghĩ là vô tri, vô giác—cũng nhìn tôi với một sự kính nể đúng mức. Cũng có thể tạo hóa không sắp bày giữa chúng tôi những cái phức tạp rắc rối của người đời.

Phong sương, gió bão, nắng hạ, mưa dầm, chắc chắn ai ai cũng phải gặp. Nhưng giông bão Miền Nam, nhất là miệt Hậu Giang này, có gầm có thét, có mưa như cầm tỉn mà đổ, có tạo nước đọng trên đường phố, sình lầy trơn trợt, làm cho các xóm nghèo như nghèo thêm. Dầu vậy, chẳng chết ai, một vài cây dái ngựa ương ngạnh bị gãy nhánh, gãy cành, thôn quê đôi khi có vài chòi tranh sập đổ. Trái lại, sấm sét thì làm cho đất thêm phì nhiêu. Mưa cho nhà nông cày cấy. Mùa nước đổ là mùa cá he, trẻ con vui đùa câu giựt[ii]. Còn mùa nắng hạ, mở cửa đón gió từ đồng ruộng thổi vào, bên sông rạch, mẹ ru con cọt kẹt trên chiếc võng, nhàn hạ, thanh bình.

Nói chung, cuộc sống của tôi an lành với thiên nhiên vạn vật. "Bình thường tâm thị đạo." Thấy được đạo rồi thì chẳng còn gì đáng nói.

Cái đáng nói là với người đời. Quá nhiều rắc rối.

Trong một khía cạnh nào đó, họ nhìn tôi là một vật. Một vật vô tri, tùy tiện sử dụng. Có người chỉ thấy ở tôi là phòng ốc, hành lang, một cái nhà lớn, một công sở. Gọi là trường học, nhưng cũng có khi biến thành trại cải huấn, trại giam, trại lính, trung tâm tị nạn, tế bần, cái gì cũng được. Với họ, tôi là một chỗ chứa, một cái kho chứa người hay chứa bất cứ cái gì. Cái bá tánh dửng dưng, vô tâm ấy, không có gì đáng trách. Đâu đâu cũng có những người bàng quan, vô sự, những người chỉ nhìn tha nhân và vạn vật trong cái "dụng" mà thôi, và tôi nào phải là cái rún của vũ trụ đâu mà ai ai cũng phải biết mình, hay nghĩ khác về mình.

Đáng trách là những người biết rằng tôi là một trường trung học, biết lý lịch của cả đời tôi, diễn trình lên xuống của sức khỏe của tôi, tinh thần và thể xác, những người ấy lại quên rằng tôi cũng có tâm hồn, có tình cảm, có lý trí.

Nếu nghĩ rằng tôi chỉ là gạch ngói cột kèo, duyên hợp làm nên là sai. Nếu nghĩ rằng tôi chỉ là phòng ốc (phòng học, thư viện, phòng thí nghiệm,...), bảng đen phấn trắng, cũng là sai.

Tôi không chỉ là một trường trung học. Tôi còn là một trung tâm văn hóa quan trọng và lâu đời của địa phương này. Phụ huynh, con em đặt nhiều hoài vọng ở tôi. Có những tầng lớp dân chúng hãnh diện vì tôi.

Ngoài ra, từ lúc chào đời đến giờ, không biết bao nhiêu nhóm người đã cùng tôi cộng tác—lao công, tùy phái, công chức, giáo sư, học sinh, phụ huynh, quần chúng địa phương—hết lớp này sang lớp khác, có da trắng, da đen, da vàng, góp công, góp sức, góp tình, góp nghĩa. Tôi có chiêu dài theo thời gian, có xưa, có nay, có trước, có sau; tôi có chiều rộng trong không gian, người của tôi bây giờ hiện diện khắp năm châu, học sinh, phụ huynh, giáo chức,... thật khó mà kể hết được. Dầu họ ở chân trời, tôi vẫn mãi hoài góc biển, tôi vẫn là mối dây liên lạc, là ký ức ghi sâu trong tâm khảm, là tình, tình thầy trò, tình bè bạn từ thuở thiếu thời. Có tình thì có nghĩa. Nghĩa đây không là nhiệm vụ chắc nịch, cứng ngắc của Thầy Mạnh, Thầy Trình, qua những câu cách ngôn vô hồn, có khi đã biến thành sáo ngữ. Nghĩa đây phát xuất từ cuộc sống, từ cái tự nhiên gắn bó với những cây còng trong sân, với trường, với thầy, với cô, với bạn, với hình ảnh chị bán xôi, anh bán "nước đá nhận" bên ngoài cổng. Họ gặp nhau, còn nhắc nắm xôi vò trong chiếc lá chuối lót dạ ban mai, ly đá bào xi rô-sữa chẳng bao giờ đả khát trong buổi trưa hè. Dĩ nhiên bên cạnh đó còn những tà áo, những mái tóc, cái đẹp tự nhiên của người nữ sinh của một thời, cái thuở nọ ấy, cái thời tuy thiếu thốn mọi điều nhưng trước mặt thênh thang rộng mở, cái gì cũng có thể được với tuổi trẻ, cái tuổi mà tương lai chưa định. Nói cách khác, tôi là một thực thể có hồn, có xúc cảm, có suy tư, có sống mật thiết với môi trường và có chiều sâu “lịch sử”.

Nói như thế không có nghĩa là những con người đã có thời sống dưới sự trông lo chăm sóc của tôi kết tinh thành một khối thuần nhất, không có những dị đồng, hay mâu thuẩn. Gần đây thôi, tôi mang tên mới là Châu văn Liêm. Thế là có hai bên.

Một bên cho đó là tội soán nghịch, bất kính. Họ bảo: Châu Văn Liêm là đứa con, sanh tự trong lòng trường Phan. Đến giờ, chưa thấy ai lấy tên con mà khai sinh lại cho cha mẹ. Liêm lại có đạo Cộng Sản. Mà với Miền Sông Hậu, nhất là ở Cần thơ, thì người Cộng sản giỏi nghề súng đạn, ám sát, đào lộ, phá cầu, dám tử vì đạo. Người Cần Thơ cũng chưa quên những mồ chôn tập thể năm Mậu Thân ở Huế, và sau ngày “giải phóng”, những tù đày không bản án, những chính sách kỳ thị trẻ thơ, đã làm không biết bao nhiêu gia đình điêu đứng. Họ chưa quên được những điều ấy. Họ cũng không chấp nhận nhà trường là một công cụ tuyên huấn, “hồng phải trên chuyên”, và dành ưu tiên quá đáng cho một số con em gia đình đảng viên hay gọi là “cách mạng”. Họ muốn họ và con em họ có thể nghĩ khác, nói khác, làm khác những gì mà chế độ hiện nay đang cưỡng ép phải tuân hành. Họ cũng nghĩ: dầu Liêm là một ông giáo, nhưng lại là một ông giáo đạo cộng sản, thì dầu có nhiệt tâm đến đâu, ông cũng phải trung với Đảng trước đã, còn hiếu với dân thì hạ hồi phân giải; hiện giờ, dân có đói cho đến chết, trẻ con có còi, có mù vì thiếu dinh dưỡng, cũng chẳng sao; Đảng đã hy sinh mươi thế hệ thì giờ hy sinh thêm năm bảy thế hệ có sao đâu? Họ không muốn trẻ con tiếp tục hy sinh, tiếp tục còi cọc. Với họ, được vinh danh liệt sĩ, không có gì là đáng hãnh diện, chỉ là tang thương, là thiêu đốt nhân lực tài nguyên của đất nước. Nói chung, với họ, người cộng sản bây giờ còn tệ hơn bọn thực dân thuở trước, vì học đường là nơi tẩy não có phương pháp, có hệ thống, và có một chính sách kiên trì, “trước sau như một” để “tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc lên xã hội chủ nghĩa (!).” Đó là chỉ nêu lên một vài lý do mà tôi thường được nghe qua, từ bên này.

Còn bên kia là phe chỉ tin ở một đạo, đạo Cộng Sản, một chủ nghĩa, chủ nghĩa giả hình cách mạng, một triết thuyết, triết thuyết Mác-Lê nin. "Sông có cạn, núi có mòn, nhưng chân lý ấy không bao giờ thay đổi." Phe này cho rằng phải tin như thế mới có ý chí "không gì lay chuyển nổi"[iii], mới có sức mạnh đuổi sạch quân thù[iv]. Bây giờ, ghi công "tử vì đạo" của Liêm bằng cái tên Châu Văn Liêm gán cho tôi.

Thật khó cho tôi, đàng nào cũng là môn sinh, người thân thuộc cả, thật khó bỏ bên nào. Tuy nhiên, giọng điệu và ngôn từ trên đây cho thấy lòng tôi đã đứng về một phía.

Không phải tôi thờ ơ, không hãnh diện về một tuổi thơ dũng cảm, dám liều mình vì đất nước, non sông. Nhưng, điếc không sợ súng không phải là dũng cảm, cuồng tín không phải là dũng cảm. Tôi không phủ nhận trong khói lửa binh đao, trong những bối cảnh đặc biệt, sự cuồng tín, lòng quyết tử có chỗ của nó, và có khi cũng có cái đẹp riêng của nó. Nhưng tôi lại là một ngôi trường. Nhiệm vụ chính yếu là dạy môn sinh cho biết phải trái, thiệt hơn, tập cho chúng "tư duy độc lập", ý thức về cuộc sống, về môi trường, về cái đa dạng bao la của cuộc đời. Tôi cũng ý thức rằng việc làm của tôi không khéo có thể giam nhốt tuổi trẻ vào một hệ thống giá trị hay một nếp sống cứng ngắc, vào một chủ nghĩa vong bản hay một giáo lý vô hồn. Trong thực tế có khả năng bạo hành nhân cách trẻ con, và thế thì khó chấp nhận được. Trong phần tự truyện, tôi có nói: nhiệm vụ của tôi không là giam người, dầu cái nhà giam ấy là lâu đài điện ngọc; tôi đưa trẻ con tôi vào cái trật tự trước mặt, nhưng đồng thời phải tạo ở bên trong chúng nó khả năng phát triển, khả năng biến cái hiện tại áp đặt, thành một cái gì thích hợp hơn cho bản thân chúng và cho xã hội của chúng; cái tốt hôm nay, có thể lỗi thời ở ngày mai, mỗi thế hệ sống theo những giá trị đặc thù của nó. Thế nên, khi được biết rằng, với tên mới Châu Văn Liêm, tôi phải làm công việc tẩy não và nhồi sọ trước đã, tôi phải kiềm hãm tâm hồn của trẻ thơ trong giới hạn của một chủ nghĩa, của một cách suy nghĩ, một cách xử thế; tôi xót xa như đã đồng lõa với tội ác, lường gạt phụ huynh, bạo hành những tâm hồn thơ ngay. Khi chỉ có một đảng, một chủ nghĩa, một triết thuyết, một đạo, với cái nghĩa là khai trừ tất cả cái khác, thì con người dễ đi vào con đường cuồng tín, và dễ thành cuồng đồ. Thật tội nghiệp cho những con người mà lúc nào cũng đúng, cũng phải, cũng "bách chiến bách thắng", lúc nào cũng là "lương tri của thời đại", "đỉnh cao của trí tuệ", chỉ biết nhại lại những khẩu hiệu mà người khác ban cho; đó là những con người chung thân trong ngục tù chủ nghĩa, trong mặc cảm bất lực và tự ti. Tôi ngại cho môn sinh tôi đi vào con đường đó, con đường cuồng tín của ảo ảnh tự ti. Tôi không muốn Việt Nam sống dưới một chế độ Hitler, Staline hay Mao Trạch Đông.

Cuộc sống như tô canh chua Miền Nam. Có đủ mùi vị cay chua mặn ngọt. Cay thì có tiêu, có ớt, mặn thì có muối, có nước mắm, ngọt thì có cái ngọt của thịt, của cá, đường, v. v. Giờ người cộng sản bảo: “theo các đồng chí lãnh đạo, thì tiêu, ớt, rau ôm,v.v. không cần thiết cho dinh dưỡng". Thế thì đâu còn là canh chua nữa. Trong đời mỗi người mỗi vẻ, và cùng một người, mỗi lúc mỗi khác. Người cộng sản lại bảo:”Chỉ có một cách suy nghĩ, biện chứng pháp duy vật; chỉ có một hệ thống giá trị, chủ nghĩa Mác Lênin; chỉ có một nhiệm vụ là phải trông lo bảo vệ lãnh tụ,.., đó là “hướng đi tất yếu của lịch sử.” Thế thì cuộc sống bỗng nhiên trở nên nhạt nhẽo và buồn tẻ. Đó là chưa nói việc thiêu đốt dễ dàng một vài triệu người cho các lãnh tụ cộng sản đi tìm một thế giới đại đồng, một hoà bình vĩnh cữu hay một tương lai "xán lạn" "gấp mười lần hơn".

Cuộc đời đâu phải lúc nào cũng xuôi chèo, thuận gió. Từ khi trăm hoa buộc phải chỉ nở một màu, một kiểu; người người như một, triệu triệu người như một ; “từ ấy[v]”, thì tôi thẳng thừng như thuyền đi ngược giòng, chèo ngược gió. Nước chảy xiết, gió mạnh mà lại không doi, không vịnh, để có đoạn gió thổi một bên, để nhờ doi núp gió, tránh bớt sức cuốn của nước, sức quật của cuồng phong. Tôi như hoàn toàn bế tắc, thấy mình bỗng nhiên là người dưng nước lã, lạc loài ngay trong lòng đất mẹ. Tôi vẫn tiếp tục đón nhận học sinh, phụ huynh, giáo chức. Hình thức như trước, nhưng bên trong, hoang mang, lạc lõng, tôi và việc làm của tôi như hoàn toàn cách biệt, tôi không còn biết mình đang làm cái gì. Có người gọi đó là hiện tượng vong thân. Có lẽ vì vậy mà tôi gần Cụ Phan hơn, dù rằng mỗi người mỗi cảnh, Cụ theo cái logic và những giá trị của Cụ, và chọn con đường tuẩn tiết. Tôi thì chịu điên đảo trong những đảo điên nhất thế gian.

"Chúa bể Nam là Thúc. Chúa bể Bắc là Hốt. Chúa khu giữa là Hỗn Độn. Thúc cùng Hốt thường gặp nhau trên đất của Hỗn Độn. Hỗn Độn đãi họ rất tử tế.

Thúc cùng Hốt mưu trã ân Hỗn Độn, nói rằng:

- Người ta đều có bảy khiếu để trông, nghe, ăn nghỉ. Riêng ông này không có. Ta thử đục nó xem.

Ngày đục một khiếu, bảy ngày mà Hỗn Độn chết."[vi]

Giáo dục không làm con người chết. Giáo dục tôi luyện con người, nhằm trang bị những hành trang (trong đó có thói quen) giúp con người có một cuộc sống hòa hợp với tha nhân và vạn vật. Tuy nhiên nếu không khéo, thì phụ huynh và các nhà làm giáo dục, gia đình, học đường công lập hay của các giáo hội đều có khả năng làm công việc mà Thúc và Hốt đã thực hiện cho Hổn Độn. Có thiện tâm, thiện ý, thiện chí, có nhiệt tình, nhưng lại giết chết tâm hồn của trẻ con. Tẩy não và nhồi sọ là làm què quặt, là nô lệ hóa con người. Nô lệ là chết. Tên Châu Văn Liêm, Lê Hồng Phong nhắc nhở người đời việc tẩy não và nhồi sọ. Tên Phan Thanh Giản, Pétrus Ký làm cho người ta nghĩ đến văn hóa giáo dục, và việc giải phóng con người

Tôi với tôi

Người đời thường phân biệt chánh tà, thị phi hai mặt. Tà là tối, dở, xấu, quỉ, ma, vô giáo dục... Chánh là: sáng, giỏi, đẹp, sang, quí, tiên, thánh, phật, có giáo dục.... Và lánh tà qui chánh là lẽ thường. Mạnh mẫu dời nhà vì muốn con tránh xa cái tà khí của môi trường.

Cũng vì muốn cho bằng được cái chánh, người có chút thành công—mà mấy ai lại không có lúc cảm thấy mình thành công tuyệt đỉnh—thường nói về mình, gia tộc mình một cách rất là chánh; thậm chí có khi vì đó mà người nghe ngỡ ngàng tưởng như là mình không được mấy chánh.

Riêng tôi, tôi không có mặc cảm chánh tà. Trời sanh tôi vốn là tà, vì nhiều lẽ.

· Môn Sinh

Nhứt quỉ, nhì ma, thứ ba là học trò. Đám học trò, không phân biệt lớn nhỏ, bị sắp loại chung với quỉ ma: tà trong đám tà. Nhưng cái lũ ma gà "trời đánh thánh đâm" ấy lại là lẽ sống không chỉ của tôi mà còn của một số đông đảo khác. Không có chúng, tôi phải đóng cửa, thầy giáo, cô giáo, nhân viên, anh bán nước đá vệ đường, chị bán xôi trước cổng phải lúng túng tìm nơi khác, các tiệm sách trong thành phố cũng vắng đi một số khách hàng đáng kể. Thực chất là cái đám quỉ ma ấy dưỡng nuôi tôi, tôi luyện tôi, thử thách tôi, và làm tôi lớn mạnh trong cuộc sống học đường. Nghĩ cho cùng, chúng là hơi thở, niềm tin, ray rức, hi vọng hay thất vọng mà tôi "trải nghiệm" suốt giòng đời. Những tháng hè, hay thời gian đóng cửa vì những biến cố chính trị, sân trường lặng tanh, đìu hiu dễ sợ, tôi cảm nhận một sự thiếu vắng mênh mong. Tà chất của chúng đã trở thành sinh khí cho tôi không biết tự bao giờ.

Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng. Sống với ma quỉ, mật thiết hơn bóng với hình, sao lại không bị ảnh hưởng cái tà ma, quỉ quái của chúng. Càng mất dạy, chúng càng cần tôi hơn bất cứ đứa học trò nào khác. Với những tên này, tôi càng phải gần hơn, chu đáo hơn. Nói tam cùng—cùng ăn, cùng ở, cùng làm—với chúng thì quá đáng, nhưng phải hết tình, hết lý trong giới hạn của sự khả thi. Nói như vậy, không có nghĩa là tôi lúc nào cũng thích thú với bọn ma trơi. Có khi cũng muốn cho chúng một trận đòn nên thân, hoặc đuổi một vài đứa để làm răn đe.

Cuộc sống của tôi chánh yếu trong tương giao tác động, "hỷ nộ ái ố" đó với chúng nó.

Tóm lại, tôi sống với bọn tà, quen với chúng, thích thú với tà chất của chúng. Chúng mà "chánh" rồi thì còn cần gì tôi. Ngày lại ngày tôi nhiễm tà khí tự bao giờ chẳng biết.

Dầu vậy, như mọi người, tôi vẫn muốn tôi là chánh. Tôi sử sự như người chánh phái, nói chánh, làm chánh, nhất nhất đều phải chánh. Phải như vậy, phụ huynh mới tin giao con em cho tôi. Vã lại, nhiệm vụ của tôi là biến cải cái tà khí trong môn sinh thành chánh khí. Tôi có chê trách giáo lý của Thầy Mạnh, Thầy Trình là vô hồn, là cứng ngắc. Trong thực tế, tôi "tùy duyên" mà sữ dụng, để có sinh khí cho các lớp học của tôi. Nói chung, những kiến thức vô hồn, lỗi thời, xưa như trái đất là duyên cho đối thoại, cho những nghĩ suy, tác động qua lại giữa thầy trò, và giữa học trò với nhau. Trong cái chánh hết sức chánh này, tôi cũng lắm gieo rắc lắm điều tà. Sau đây là một thí dụ "điển hình" cho thấy chất tà trong chánh đạo của tôi.

Cách tôi không xa bên Cầu Ông Cả Đài[vii], là am cốc của Tà Lơn Đạo Sĩ. Tiếng đồn rằng trước kia ông tu tiên ở núi Tà Lơn, sau đó ông sang tu Phật, nhưng không chịu mang họ Thích, vì ông muốn giữ cái gốc Tà Lơn; mà lấy Pháp Danh là Thích Tà Lơn thì nghe không ổn. Thế nên, dầu tu Phật, ông vẫn giữ tên Tà Lơn Đạo Sĩ. Có người gọi tặng là Tà Lơn Pháp Chủ. Nếu lấy kiến "chiếu tiên"[viii] mà soi nguồn gốc của ông, thì ông xưa kia vốn là một trong những môn sinh bất hảo nhất của tôi. Ngoài giang hồ, Tà Lơn có thớ lắm, tuy chưa bằng ông Sáu Thanh[ix], nhưng nó là đại ca của một đàn em rất hùng mạnh và có kỹ luật, nghe đâu đáng kể, và đáng nể. Thế mà nó đã nhẹ dạ nghe tôi, theo về chánh phái, đi theo nghề giáo. Rồi nó nghèo, nghèo xơ nghèo xát, nhưng vẫn giữ kẽ. Đến ngày "được giải phóng", tuy không phải đi tù cải tạo, nhưng là giáo viên tỉnh nhỏ, phải làm công tác tuyên truyền hơn là giáo dục. Nó bèn bỏ công việc làm sư gõ dầu trẻ, trôi nổi mất tâm biệt tích một thời gian, rồi về đây, giờ là Tà Lơn Pháp Chủ.

Một hôm, trong một thời kinh, Pháp Chủ lâm râm trì tụng: "Bất cứ ai muốn đạt tới an lạc, thường nên học hạnh thẳng thắn, khiêm cung, biết sử dụng ngôn ngữ từ ái; những kẻ ấy biết sống đơn giản mà hạnh phúc, nếp sống từ hòa, điềm đạm, ít ham muốn, không đua đòi theo đám đông. Những kẻ ấy sẽ không làm bất cứ một điều gì mà các bậc thức giả có thể chê cười...Ta hãy đem lòng từ bi không giới hạn của ta mà bao trùm cả thế gian và muôn loài, từ trên xuống dưới, từ trái sang phải, lòng từ bi không bị bất cứ một cái gì làm cho ta bị ngăn cách, tâm ta không còn vương vấn một chút oán hờn hoặc căm thù. Không lạc vào tà kiến, loại dần ham muốn, sống nếp sống lành mạnh và đạt thành trí giác, hành giả sẽ chắc chắn đạt được an lạc và vượt khỏi tử sinh." Đến đây, ông bỗng phá lên cười ba tiếng, khóc ba tiếng. Người đệ tử hầu cận sớm khuya bên ông, lo sợ vội vấn an. Ông bảo: "Ta chẳng sao cả. Ta vốn xuất thân từ cái đám môn sinh tệ hại nhất của cái trường Phan Thanh Giản bên kia đường. Giờ tu tâm dưỡng tánh, nương nhờ cửa Phật. Nhưng kinh kệ có lắm điều làm ta dỡ cười dỡ khóc. Kinh dặn dò "đừng làm bất cứ một điều gì mà các bậc thức giả có thể chê cười." Nghĩ lại mà bắt cười: thức giả mà còn nhìn vào cái lỗi, sai, quấy, hay ngu dại của người khác để cười chê, thì có đáng cho ta để ý đến hay không? Thức giả ấy là những ai, tiêu chuẩn họ là những gì để khỏi bị chê cười, hay là họ cũng chủ quan, đầy tiên kiến, hay là cũng đổi thay như mây, như gió. Vả lại, sống trong lo ngại thì làm sao thân tâm an lạc. Đến như cái trường Phan Thanh Giản kia nếu ngại bị chê cười vì thiết tha chứa chấp những một gã chẳng ra chi và khổ sở như ta thời ấy, thì chưa hẳn ta đã có những điều kiện hiện nay để học hỏi kinh kệ và học hỏi tu hành. Ta không biết là quí thầy cô của ta có "phải học và hành sự thẳng thắn, khiêm cung”, có biết sử dụng ngôn ngữ từ ái, ... đem lòng từ bi không giới hạn,.., có “lúc nào cũng duy trì chánh niệm..." hay là vào lớp học, lúc soạn bài, tâm họ trọn vẹn với bọn ma trơi chúng ta, mọi cái khác là thứ yếu hoặc chỉ là phương tiện. Vả lại, những cái phải, cái biết ấy, không phải đương nhiên mà có, phải lắm công phu, dày công tôi luyện, tức là tập tành trong những mâu thuẩn triền miên, như vậy thì đến bao giờ thân tâm an lạc. May mà thầy cô của ta không chạy theo những ý niệm nêu trong lời kinh, mới độ được lũ chúng ta.

Nói riêng, độ được ta, đã là tâm bồ tát. Cái tâm bồ tát đó cũng đầy sân hận.

Cho nên, nghĩ lại mà mắc cười. Mà cũng phải khóc, là vì người đời sao quá dễ tin. Nhất là những lời hứa hẹn an lạc và vượt khỏi tử sinh, thật đáng cười mà cũng đáng khóc. Phật nào có nói thế, chẳng qua là người đời dịch lại kinh theo những bản dịch hoặc theo những bản kiết tập truyền khẩu, ít nhiều tam sao thất bổn, rồi nghĩ theo cái chủ quan hiểu biết và tưởng tượng của mình, tưởng rằng tâm bồ tát phải là một cái gì hoàn bị và thoát tục. Rồi tin đó là "lẽ thật". Trường Phan Thanh Giản của ta thẳng thắng, khiêm cung chăng ? Ta chỉ nhớ rằng thuở ấy, có nặng, có nhẹ, có từ ái nhưng cũng có rầy, có la, có mắng, có phạt. Rầy la mắng chữi chẳng chết ai, phạt mới là phiền toái. Cuộc sống với Bồ Tát không phải lúc nào cũng thoải mái."

* * *

Lạy Bụt, con, Trường Phan Thanh Giản Cần Thơ, thật tội lỗi, con đã hãnh diện về cái nghèo xơ xát của cuộc sống thầy giáo của Tà Lơn, tự cho đó là một thành công vĩ đại của con, nghĩ rằng đã giúp nó đi ra khỏi nơi tăm tối. Vô tình con đẩy nó vào cái nghèo, nghèo rớt mồng tơi. Nghèo sinh nạn, và một trong những cái nạn lớn nhất của nó là sự cao ngạo, nghĩ rằng mình đã nắm bắt được lẽ sống, đang ở trên đỉnh cao của nhân loại. Nó nghĩ rằng nghề mình thanh liêm trong sáng, không ở chùa, không là khất sĩ, không vào giòng kín, nhưng có khi còn khắc khổ hơn, nghĩ rằng mình là một ánh sáng của địa phương và là người gieo ánh sáng, đem lại nếp sống văn minh, sự an lạc tinh thần cho trẻ con và thôn xóm. Cái chết của nó là ở đó, là ở sự tự nhốt trong một ảo ảnh, trong một "chánh niệm", trong một sự cao ngạo ít nhiều thiếu cơ sở thực tế. Và hôm nay, mặc áo tràng, tụng niệm kinh Phật, Pháp Chủ Tà Lơn lại ngông cuồng cười cười khóc khóc, phê phán hàng giao phẩm, chẳng tin vào lời kinh. Chưa thành mà đã kiêu mạn. Con thật đáng tội.

Cái tội cũng còn là: “làm cho những tâm hồn thơ ngây trong sáng muốn—hoặc thích thú—đi vào một nếp sống đã qui định và không dễ đổi thay.” Con dạy chúng phải "thành công, thành công và đại thành công", "phải có danh gì với núi sông", "không thành danh cũng thành nhơn ", "bỏ tà qui chánh", đại loại như thế. Mỗi ngày, gieo vào chúng những ý niệm, in như là kinh nhật tụng, nhưng với hình thức khác nhau, ít nhiều tinh vi, vì có khoa tâm lý, sư phạm trợ lực, vì rất khoa học. Ngày qua ngày đứa học trò của con thấm thấu những lời hay ý đẹp, rồi tự giam mình trong thèm muốn thành đạt, trong danh phận, trong niềm tin "không gì lay chuyển nổi" ở một hệ thống giá trị trong một thế giới mà sự đổi thay mỗi lúc mỗi nhanh. Nói về lịch sử hai triều đại Lý Trần, một giáo sư của con say sưa tô điểm như là thời Nghiêu Thuấn ở Trung Quốc. Và gần đây, thì nào là Việt nam "lương tri của thời đại", "đỉnh cao của trí tuệ" loài người. Con có cảm tưởng các ông giáo, bà giáo của con, như Ả Q[x], đã dùng đại ngôn để diễn đạt mặc cảm tự ti của mình về dân tộc. Con đã chứa chấp và phổ biến những điều méo mó ấy. Đó là bản chất tà trong chánh niệm của con.

Lạy Bụt giúp cho con một hướng đi. Con độ học trò con ra khỏi tối tăm hay đã cho mỗi đứa một bản án chung thân –chạy theo những ảo ảnh của sắc-tài-danh-lợi? Để nó dốt, mà tâm nó trong lành, cuộc sống nó giản đơn hay cày vào nó những ý niệm—biến nó thành nô lệ—mà người đời cho là chánh? Lạy Bụt, giúp con ngọn đuốc soi đường.

* * *

· Giáo Sư

Nếu học sinh là hơi thở, thì giáo chức là huyết quản, là nguồn sinh lực của tôi. Phụ huynh, học sinh vì họ mà đến với tôi. Suy nghĩ, cảm xúc, hành động của tôi đều phải qua họ. Họ có Phật tâm nhưng chưa là Phật. Thế nên, tà khí trong họ còn nhiều, nhất là khi họ có ảo ảnh vị tha, yêu trẻ, thương nghề.

Về họ cũng có lắm chuyện.

Đâu đâu, cũng có những tên bán đề thi, chạy "mánh" trong các mùa thi cử, lấy cớ là quá nghèo, vợ con đau ốm, cha mẹ già phải phụng dưỡng. Những con sâu làm sầu nồi canh ấy, sớm muộn rồi cũng bị gắp ra vứt bỏ, không đáng nói. Cũng có người chọn lầm nghề, hoặc dùng tôi làm chỗ tạm dung, lánh nạn, chờ bước lên một nấc thang cao hơn trong xã hội; cũng không đáng nói. Bên cạnh đó, có những ông giáo bà giáo trời sanh đã có máu thầy giáo trong người: mỗi lời nói, thái độ, cử chỉ, nghĩ suy, cảm xúc của họ lúc nào cũng đúng nơi, đúng lúc. Triết lý giáo dục, phương pháp sư phạm, tâm lý học, tất cả những lý thuyết cần thiết cho việc dạy và học như đã tiềm tàng sẵn đâu đó trong lòng họ. Không tìm tình thương mà được thương, không cố khiêm cung mà được kính. Đó là những con người lỗi lạc. Không tu mà thành. Tôi chỉ biết cúi đầu bái phục.

Cái đa số còn lại mới là đáng nói, vì chúng tôi mật thiết với nhau suốt chiều dài của cuộc sống học đường. Lòng của họ cũng là của tôi. Nhưng quan trọng nhất là vì họ không phải là những người thiên phú, họ cần phải học dạy, học đứng lớp, học soạn sữa bài, học tìm hiểu bắt gặp tha nhân, thấu hiểu học sinh và phụ huynh. Không phải biết một số kiến thức về Văn, Toán, Lý, Hóa, Vạn Vật, Sinh Ngữ, v.v. mà dạy được. Dạy không chỉ là truyền lại kiến thức, dạy là dùng kiến thức làm duyên để tôi luyện con người, và điều này mới là quan trọng hàng đầu. Có học cái dạy trong sách vở, ở những thuyết triết lý, sư phạm, phương pháp, nhưng chính yếu học cái dạy là ngay trong lớp, trong những tác động hỗ tương giữa thầy trò và giữa học trò với nhau. Thầy và cô giáo chỉ thật sự sống là với học sinh mình, nói cách khác là học nghề qua sự tương giao tác động với chúng nó. Thế nhưng một số khá đông chưa ý thức được điều này. Vậy rồi, ôm một mớ kiến thức chết, xưa như trái đất, và lắm khi lỗi thời mà nghĩ rằng mình lúc nào cũng hay, cũng giỏi, cũng đúng hơn người, rồi cao ngạo, ngông cuồng. Lúc nào cũng than vãn cái nghề bạc bẽo như vôi, hoặc đời đục, ta trong, học trò càng ngày càng dốt. (nghĩ cho cùng chúng có dốt mới cần thầy, thầy mà có học trò dốt không có gì phải nói). Quen “gọi dạ bảo vâng” rồi nghĩ tự cho mình cái gương sáng hoặc cho rằng mọi người đều cần mình, đến đâu cũng dạy đời, nói lý.

Cái bệnh ấy là thấy mình lúc nào cũng hay, cũng đúng, cũng là thước đo của mọi thang giá trị; khi trở thành kinh niên thì bất trị; khi nặng rồi thì chưa già mà đã lãng tai, mắt như có cườm, chỉ nghe thấy được những gì mình muốn nghe thấy. Chừng ấy, mình trở nên khuyết tật, khư khư trong thành kiến, không còn đón được gió bốn phương, không còn theo dõi được sự đổi thay của thế sự, không còn cảm nhận được sự chuyển biến bên trong của người môn sinh. Ngay trong cái dạy bình thường nhất của những ông giáo, bà giáo đã có bạo hành, chỉ khác nhau là người ý thức, người không. Giờ nửa mù, nửa điếc, thì làm sao đây?

Tôi có nói tôi không mặc cảm về tà chánh, vì đã quá quen thuộc với kẻ tà.

Thế nhưng, cái tật nửa mù nửa điếc của các cô giáo thầy giáo là vấn đề sinh tử của tôi vì tôi là một học đường cho trẻ con có thính giác và thị giác bình thường.

Có lần, một ông giáo chán đời về với Bụt. Ông tụng A Di Đà, Kim Cang, Bát Nhã, Pháp Hoa, Viên Giác, Hoa Nghiêm,... Rồi ông ngộ ra rằng từ trước đến giờ ông đúng quá, thế mà ông vẫn khổ. Lại thêm một con người khuyết tật vừa mù vừa điếc.

Lời Sám

Lạy Chúa,

Con là kẻ có tội, vì con vốn là vô đạo: con không rữa tội, không tên Thánh.

Lạy Bụt,

Con là người ngoại đạo: con không qui y, không có pháp danh.

Thương và hiểu cho con.

Ngay cả đạo cộng sản, mà hiện nay đang ở vị thế độc tôn, con cũng không vào; cái bí danh Châu Văn Liêm là bị gán ép, con nào có muốn. Tuy nhiên, cửa con vẫn mở đón nhận tinh hoa xưa và nay của các đạo lý khắp nơi. Thân phận buộc con không về được với một đạo nào dầu lúc nào ánh cáng của Đạo cũng hướng dẫn tâm con.

Lạy Bụt,

Con vốn là một loại ốc mượn hồn. Hồn của con là những nhân viên lao công tùy phái, thơ ký, hội kế, hiệu trưởng, giám học, giám thị các cấp, nhưng chánh yếu nằm trong thành phần giảng dạy, đó là trí não, là tình lý của con. Và trong một giới hạn nào đó hồn của con cũng còn ở trong các môn sinh. Có người còn đang ngồi ở lớp, ở thư viện hay đang đùa giỡn trong sân. Có người đang phiêu bạt tận chân trời gốc biển, nhưng bóng hình họ như đang còn đâu đó, ghi ký ức của ngày qua, nói lưu luyến, nói tình, nói nghĩa. Lớp này qua, lớp kia đến, con không ngừng đổi mới.

Con thật sự sống vô thường.

Con có muốn thường hằng cũng không được, vì hồn con vốn vay mượn, và vay mượn của những tập thể không ngừng đổi thay.

Mượn hồn, con phải sống vô ngã. Cái ngã của con ở nơi con vay mượn và nơi đó ở bất cứ một thời điểm nào cái ngã ấy cũng là duyên hợp mà thành, trước sau một sát na đã khác.

Tự thân con vốn không có hồn, đó là không. Cái trống không bên trong của con, thế mà diệu dụng, dung chứa bất cứ cái gì cũng được. Có nên xem cái trống không diệu dụng đó và cái hồn vay mượn kia là chân không, chân không mà diệu hữu? Nếu được vậy, con đã sống được cả ba: vô thường, vô ngã và không. "Cửa giải thoát" cho con không chỉ "hé mở"; nó đã mở toát ra rồi.

Lạy Bụt,

Bụt đã thấu hiểu con sẽ bạch cái chi rồi. Con chưa muốn đi qua phía bên kia bờ, dù đò sang sông đã sẵn. Con hiểu bên kia là nước của Bụt, là Niết Bàn, là Nước của cái vui cùng tột[xi]. Nhưng đã sống vô thường, vô ngã, và không thì đây hay đó có khác chi nhau. "Tự lai, tự khứ". Tự đến, tự đi, không dính mắc, hình như đó là bản chất của con. Qua bờ bên kia, phải để lại hồn con phía bên nây, thì con lại “trơ như gỗ đá”. Buồn! Vì lòng người lúc nào cũng có tà, có chính, vì lúc nào cũng còn những ma đầu "trời đánh thánh đâm", cần được "cải tạo", vì lúc nào cũng có những gả ăn bám ở thì, dùng con là thuẩn che thân, và cũng vì số thiện tâm nửa đui, nửa điếc không phải ít, lắm điều tà “tự tại” nơi hồn con, nên buộc con phải ở lại bên nầy. Con có than thân, có nói không vừa lòng về cái tên mới của mình. Nhưng nghĩ cho cùng, dù mang tên Châu văn Liêm, hay mang bất cứ một bí danh nào khác, con vẫn là con. Có điều, con muốn sòng phẳng, thật thà với môn sinh, với phụ huynh của chúng. Tạo tư duy độc lập ở người học tức là phủ định việc giao mạng mình cho lãnh đạo, phủ định việc để cho hàng giáo phẩm hay cho bất cứ ai suy nghĩ và hành động thay cho mình. Tức là không để cho trí não lười biếng, không tập con người trở thành thụ động—không dấn thân, không tham gia vào công việc chung— không tạo sức ỳ, sức cản cho tiến bộ. Giáo dục không là rập khuôn, không là sản suất những con rối đồng loạt vổ tay, khi được lãnh đạo gợi ý vổ tay, đồng loạt hô to "đả đảo" hay "hoan nghinh", sau khi đã được dặn dò học tập, không được làm trái lại. Giáo dục đào tạo những con người có tính người, tình người, lý người: Tính, Tình, Lý ấy là nội tâm, là cái bên trong đặc thù của mỗi cá thể.

Lạy Bụt! Lời lẻ của con như là của người chánh phái, nhưng con không thể khử hết những kẻ buôn đề bán chữ, không dẹp được những tên "cơ hội" dùng con là đất tạm dung, và con cũng không biết làm cách nào để chữa trị cho các ông giáo, bà giáo khuyết tật của con. Thói quen còn có thể sửa được. Nhưng họ lại hãnh diện với cái thói quen đóng kín, kiêu mạn và cuồng ngạo, như cái gả Tà Lơn Đạo Sĩ kia, thì cái thói biến thành cái tật. Tật nguyền thì mang lấy suốt đời. Trẻ con do đó có thể là nạn nhân của những bạo hành đáng tiếc[xii].

Nói riêng, về những nhà lãnh đạo Việt nam gần đây và hiện nay, họ là những người đã từng đấu tranh giành quyền lực để cải tạo xã hội, gọi đó là làm cách mạng. Khi có quyền lực trong tay, đại thành công, họ đã quên những năm tháng phải đổi tên cải họ, trốn chui trốn nhủi, nhờ dân hết tình che giấu, họ quên những năm tháng tù đày, họ say sưa trong chiến thắng, trong quyền lực; giờ đây, những tham vọng, những thèm muốn quyền uy và thế lực bị dồn ép và đè nén do phong tục tập quán, do giáo dục; những hình ảnh huy hoàng của những triều đại chuyên chính mà họ lượm lặt đó đây, tất cả những thứ ấy bây giờ bùng lên, và nếp suy nghĩ cũ học ở gia đình, ở học đường, cũng trở lại uy mãnh hơn bất cứ lúc nào. Thế rồi, in như thuở xưa, họ phong quyền phong tước cho nhau, chia nhau đất đai để trị, chuyên chính vô sản biến thành chuyên chính của một số vua chúa phong kiến. Họ là những người tiên phong làm cách mạng, và họ cũng là những người đầu tiên phản cách mạng, hay triệt tiêu nền móng và năng lực cách mạng ngay trong những năm tháng đầu của sự đại thành công. Thế nên, công việc của họ ngừng lại ở chỗ thay đổi cơ cấu và guồng máy chính trị cho phù hợp với quyền lợi và vị thế của chính họ, lấy lý tưởng cộng sản làm bình phong, tạo nên một giáo hội mới độc tôn mà họ là hàng giáo phẩm tối cao. Tự trói mình trong quyền lợi và quyền lực, trong một cấu trúc mà lời của mình phải là thánh kinh, họ trở thành nửa đui, nửa điếc như các ông giáo bà giáo khuyết tật của chúng con, họ đã tự đánh mất khả năng thực hiện một sự giải phóng chính trị cho toàn dân. Thế nên, nếu không quá đói, không bị ép vào cảnh ngặt, thì quần chúng đứng ngoài, giữ thế, và như vậy còn lâu lắm chúng con mới được bàn thảo về việc giải phóng con người. Âu là nghiệp chướng. Ác lai, ác báo. Học đường đã gieo rắc bạo hành. Thành quả là như thế đấy.

Lạy Bụt!

Tà Lơn Đạo Sĩ lại cười ba tiếng, khóc ba tiếng!

Houston, ngày 22 tháng Giêng, 1999