Về Nguồn

Hồ Đắc A-Trang

Nguyễn văn Trường

 

 

Lời tâm sự của một sinh viên người Pháp gốc Việt Nam: “Tôi  sinh và trưởng thành tại Pháp. Bên ngoài của tôi là da vàng, mủi tẹt, rặt người Châu Á, trong huyết quản tôi là gịng máu Việt Nam. Tuy nhiên, từ cách ăn mặc, cho đến những suy nghĩ  hay xúc cảm sâu xa nhất của tôi, tôi là Pháp. Một ông bạn tôi bảo đó là hiện tượng trái chuối: ngoài vàng, trong trắng. Có lần, tôi phải ghi tên vào học một Đại Học Hoa Kỳ, đến lượt tôi, người ta bảo tôi sang bên quầy ghi danh người thiểu số. Tôi ngẩn ngơ v́ cứ nghĩ ḿnh là Pháp, nên đă sắp hàng cùng với người da trắng. Vậy tôi là ai? Việt Nam hay Pháp? Thoạt tiên, tôi nghĩ phải trở về cái gốc của ḿnh, cái nôi của cha ông. Nhưng Thầy Mạnh lại dạy:"Hăy trở về với chính ḿnh." “ Cái chính ḿnh đó là cái ǵ?  Phải làm sao đây?      

Đó là nội dung của bài này.

 

Vạn vật giai bị ư ngă

Phản thân nhi thành

Lạc mạc đại yên

Mạnh Tử

 

1. Trái chuối.  Để mở đầu , tôi xin mượn câu chuyện sau đây:

"Một cháu gái  người Mỹ gốc Hoa, học sinh lớp 10, có tâm sự như sau:

Thật tôi không biết tôi là ai. Là con gái ngoan của một gia đ́nh Trung Quốc? Hay là một người Mỹ trong lứa tuổi đôi tám? Tôi có cảm giác như bỏ rơi cha mẹ tôi, khi tôi vui cùng bạn bè, v́ những lúc ấy, tôi hành động rất Mỹ. Tuy nhiên, tôi cũng có cảm giác rằng tôi chẳng bao giờ là người Mỹ cả. Tôi chẳng c̣n thấy thật sự dễ chịu với chính tôi."[1]

Cách đây hơn mười năm, tôi có dịp dự một buổi nói chuyện ở Saigon, của một sinh viên Việt Nam về Luận Án Tiến Sĩ của anh tại Đại Học Nice (Pháp), trên một đề tài về thanh thiếu niên người Pháp gốc Việt, những con em người Việt Nam đa số sinh trưởng ở Pháp. Các em này nói tiếng Pháp như người Pháp, nhưng với tiếng Việt th́ ôi thôi, chẳng biết ǵ hoặc chỉ bặp bẹ được năm ba tiếng, dùng trong chào hỏi. Hầu hết đều mù chữ quốc ngữ. Những em giỏi tiếng Việt có thể nói và hiểu con ngựa đen , con chó đen , con chó trắng; nhưng lần đầu mà nghe con ngựa ô, con chó mực, chó c̣, th́ sẽ chẳng hiểu mô tê ǵ cả .

Một trong những công tŕnh của luận án là những câu hỏi thăm ḍ ư kiến và những cảm xúc của các em. Tôi c̣n nhớ một trong những câu hỏi là: Tôi là ai?  Và một trong những kết luận của thuyết tŕnh viên hôm đó là một số đông các em cho thấy có những cảm giác như cháu gái người Trung Hoa nêu trên, không rơ ḿnh là người Việt Nam hay người Pháp.

Một em tâm sự:

“Tôi nói tiếng Pháp như người Pháp, xă hội Pháp với tôi gần như chẳng có một cái ǵ ngăn cách, tôi đă mang trong người tôi cả những phong tục tập quán của người Pháp. Tôi làu thông lịch sử, địa lư, tác phẩm của các văn hào, triết gia Pháp,và Tây Phương ..., và nhờ thế mà một số đông chúng tôi chiếm những học vị cao, và có những vị thế rất dễ chịu trong xă hội Pháp. Thế mà, vẫn có khi tôi có cảm giác có một cái ǵ đó nói rằng tôi không là người Pháp. Phải chăng v́ màu da của tôi, phải chăng v́ tôi c̣n biết ăn nước mắm, biết ăn phở, canh chua,...Không. Chắc chắn  không chỉ có như vậy. Không phải chỉ là cái bên ngoài đơn giản, cái bề nổi phớt ở trên. Có một cái ǵ đó xâu thẩm trong tôi, trong nội tâm của tôi với tất cả cái vô cùng phức tạp của nó. 

Cha mẹ, ông bà tôi là người Việt Nam, và không phải chỉ Việt Nam trong những nét đặt thù chủng tộc – màu da, tiếng nói, v. v.. Cuộc sống nhiều năm ở Pháp, có làm thay đổi cách sống, cách suy nghĩ của cha mẹ tôi theo những qui định của xă hội Pháp. Nhưng trong câu chuyện, trong cử chỉ, trong thái độ, trong cách xử thế, nhất là khi ông bà tiếp những bạn cũ, tôi nhận thấy có những nét, rất-không-Tây-Phương tí nào cả, mà tôi nghĩ là rất-Việt Nam.

Vậy, cái gốc của tôi, từ cha ông tôi, chỉ có thể là Việt Nam. Tôi là người Việt Nam tận trong huyết quản, và từ lúc chào đời, được dưỡng nuôi trong một gia đ́nh Việt Nam. Nhưng tôi đă sớm đi vào các trường học Pháp, thụ lănh nền văn hóa Pháp. Tôi biết tiếng Pháp rành hơn tiếng Việt. Khi hầu chuyện với cha mẹ tôi, tôi cũng có sử dụng tiếng Việt, nhưng nếu có ǵ không hiểu, tôi thường nói ông bà chuyển ra tiếng Pháp, hoặc giảng cho bằng tiếng Pháp.

Như vậy, từ ngôn ngữ, t́nh cảm, cách suy nghĩ, đến những tập quán, tôi rất Pháp, mà cái gốc thực sự của tôi lại là Việt Nam.

Trái chuối là như thế đấy, là cái vỏ vàng óng, nhưng bên trong th́ trắng bạch. Bên ngoài là rặt giống Việt Nam, da vàng mũi tẹt.  Bên trong, ruột trắng một trăm phần trăm; cho nên, như Trang Chu mộng hồ điệp, tỉnh cơn mơ, không biết ḿnh là bướm hay là Trang Chu, tôi  không biết ḿnh thuộc về đâu, gốc ở đâu.

Tôi là ai? là Việt Nam? hay Pháp? hay một thứ lai căng, một phụ phẩm Việt Pháp? Hay một cái ǵ khác nữa?

 

2. Ước mong.   Khủng khoảng này có thể xảy ra cho con em chúng ta, bất cứ ở đâu, ở Hoa Kỳ, Gia nả Đại, Đức, v.v., hay ngay cả trong ḷng đất nước.  Sau chính biến tháng 4, 1975, đông đảo người Miền Nam đă mang "tâm thức của một kẻ lưu đày"[2]  hoặc thấy "ḿnh là một người khách ngoại  quốc giữa ḷng dân tộc."[3]

Đó là cái tâm trạng hoang mang, bất ổn – trong một thời khắc đặc thù, trong một bối cảnh cụ thể – của những con người đang mất hay thiếu niềm tin ở cái cá tính, ở cái căn cước của ḿnh, ở chính con người của ḿnh; do đó có nhu cầu t́m lại  gốc nguồn của chính ḿnh. Gần như ai ai cũng đều gặp phải cảnh này ở một thời  điểm nào đó trong cuộc sống, nhất là ở tuổi vị thành niên, ở cái thời khoảng, đang t́m xác nhận cái tôi, cái nhân cách của ḿnh.

Là một người Việt Nam sống ở nước ngoài, là một nhà giáo, tôi thiết tha muốn nói với đồng bào tôi những điều sau đây.  Đó là:

         1. Văn hóa là một nguồn phong phú vô tận, nhất là để hiểu biết cái tôi trong những bước tiến không ngừng của nó.

         2. Nói riêng, văn hóa Việt Nam, hơn bất cứ một nền văn hóa nào, là một nguồn nhu phẩm trọng yếu cho sự lớn mạnh của con em của chúng ta, giúp chúng khẳng định chính ḿnh trong cộng đồng, giúp chúng tránh được những ngẩn ngơ, những cảm giác lạc loài của cô bé Trung Hoa nêu trên đây.

         3. Con em chúng ta trước hết phải là người Việt Nam. Thế nên, phải lưu loát tiếng Việt. Nói, đọc, viết. Nếu các em chưa nói được, đọc được, viết được tiếng Việt, th́ ngay bây giờ, hăy chuẫn bị hành trang đi vào nền văn hóa Việt Nam.

         4. Thế hệ chúng ta c̣n mang tận bên trong sâu xa nền văn hóa Việt, chúng ta muốn mất gốc rể cũng chẳng được, giá trị Việt  Nam đă nằm sẵn trong huyết quản. Nhưng với con em chúng ta, mà đông đảo sanh trưởng ở ngoại quốc, chúng ta có trách nhiệm hướng dẫn tốt các em trong việc trở về nguồn. Chúng ta là những người Việt Nam, duy nhất và sau cùng gần gũi con em ḿnh, và là nơi mà văn hóa Việt Nam giao lưu với nhiều nền văn hóa khác. Trách nhiệm truyền lại cái di sản ngàn đời của tiền nhân trong bối cảnh lịch sử này, nặng hơn bất cứ lúc nào từ trước đến nay.

         5. Học văn hóa nước nhà, qua các sách báo, nghiên cứu ở các thư viện Hoa Kỳ là một điều tốt. Nhưng đó vẫn là cái hiểu biết trừu tượng, qua kinh nghiệm hay sự học hỏi của các tác giả. Hơn nữa cái ghi lại trong sách vở đă thuộc về dĩ văng. Bản chất của văn hóa lại là sống, là cái bước tiến đương thời của một dân tộc, một cộng đồng.

         Cho nên,  dưỡng nuôi con em ḿnh với văn hóa Việt Nam, không phải đưa chúng vào cái nhăn quan của ông Mỹ này hay ông Tây nọ, mà phải có dịp cho chúng thở cái văn hóa Việt Nam, sống thật với nó. Phải sống thật th́ mới có đâm chồi nẩy lộc, chồi lộc mới lớn mạnh. Có như thế mới thấu hiểu được những mạnh yếu thăng trầm của dân tộc ở mỗi thời lúc.

         Ở Houston, có một cộng đồng non 200 ngàn người Việt Nam, trong ấy có mọi giai tầng, giàu nghèo, sang hèn, từ mù chữ đến đỗ đạt cao, từ lao động chân tay đến chủ hăng xưởng.

         Mong sao cho con em chúng ta, trong giới hạn khả năng của chúng, ít nhất phải  dấn thân và trọn vẹn với cộng đồng người Việt của ḿnh. Có như thế, các cháu mới nghe thấy được hết những âm vang, thổn thức, những vui buồn của những con người Việt Nam cụ thể.  Có như thế, các cháu mới sống thật với ḿnh, với môi trường văn hóa Việt nam, khẳng định chính ḿnh trong cộng đồng ḿnh. Và từ đó, không c̣n cái tôi mờ mịt, ngẩn ngơ, không biết ḿnh là ai. Về nguồn, con người có cơ sở để đối thoại, để đón gió bốn phương, thấu hiểu cái hay, cái đẹp của người, và mạnh chân dấn bước.  Đó là mở rộng mà không mất gốc. Đó là thọ lănh và phát huy cái di sản ngàn đời của cha ông Lạc Việt.

 

3. Thân phận. Nhưng đó chỉ là mong ước của một người Việt Nam buộc phải nương thân nơi đất khách, của một phụ huynh và của một ông giáo già c̣n vọng nhớ cố hương.

Vấn đề thật sự không đơn giản.

Một số đông phụ huynh sẽ phản đối. Cộng đồng Việt Nam phức tạp, có người tốt kẻ xấu. Trọn vẹn với họ thế nào được? Trong mọi cái tốt đă sẵn một cái xấu, huống chi là những con người đă xấu. Gần mực th́ đen, gần đèn th́ sáng. Đừng xúi dại. Chắc chắn chúng tôi không nhẹ dạ để con em chúng tôi đi bất cứ nơi đâu.

Tuổi trẻ cũng dẫy nẩy. Chúng tôi sanh trưởng ở đây, hoặc đến đây vào lúc c̣n thơ.   Thức ăn Việt Nam, ngon thật, và chúng tôi cũng quen lắm. Nhưng hamburger, fast food, rất tiện, và chúng tôi cũng rất quen với chúng. Mọi việc, từ những thói quen, đến cách suy nghĩ, chúng tôi không nghĩ rằng chúng tôi khác người Mỹ. Vả lại,  chúng tôi dùng Anh ngữ đă quá quen rồi, nó là quốc ngữ của chúng tôi rồi, và nó cũng sẽ là ngôn ngữ thế giới ngay vào những thập niên đầu của thế kỷ thứ 21.  Tại sao chúng tôi phải lăng mạn đi vào một ngôn ngữ mà chỉ có khoảng 70 triệu người xử dụng, mà gặp nhau, thường có một thái độ e ngại, pḥng vệ thật khó chịu.

Tôi cũng nghĩ rằng không thể gói bất cứ con người nào chỉ trong một nền văn hóa; và càng không thể gói con em Việt Nam sinh trưởng và lớn lên ở đây, trong nền văn hóa cố hữu  của mẹ cha.

Tôi không nghĩ là phải tranh luận.  Một sự tranh luận trong bối cảnh này chỉ có thể là một cái ǵ khô khan, vô bổ.  Mỗi người sẽ biện minh lập trường  của ḿnh bằng mọi cách, mọi lư. Theo đó, mỗi bên mỗi lúc càng thêm pḥng vệ.  Rồi chúng ta chẳng ai nghe ai, đă xa nhau  lại càng xa nhau hơn.

Thiết nghĩ,  mỗi chúng ta,  nên từ bỏ thành kiến, những nghi thức, đạo lư, giá trị, để  thử lắng nghe lẫn nhau. Hăy thật ḷng cùng nghe nhau và nói chuyện với nhau, về những khủng khoảng mà không biết xăy ra lúc nào cho mỗi con em chúng ta, hoặc cho ngay chúng ta về câu hỏi: Tôi là ai?  Nói về nguồn th́ cái nguồn ấy là ǵ?

H́nh như mỗi người chúng ta đều có gặp câu hỏi đó hơn một lần, và không phải lúc nào chúng ta cũng có một lời giải thỏa đáng.

Nó buộc ḿnh t́m lại chính ḿnh: ḿnh là ai, nguồn gốc của ḿnh là đâu, bản chất của ḿnh là ǵ. Và từ đó bao nhiêu vấn đề lớn nhỏ, đa dạng và muôn đời của loài người sẽ lần lượt hiện ra.

Tôi là một người chồng, người vợ, một bác sĩ, y tá, kỹ sư, thơ kư, thợ,..  Những câu trả lời như vậy nói lên những nhiệm vụ, quyền hạn, suy tư, vui buồn khác biệt. Chúng cũng nói lên rằng mỗi con người chúng ta đều, cùng một lúc, có giữ nhiều vai tṛ khác nhau trong xă hội. Theo đó, cùng một lúc, chúng ta thuộc nhiều cộng đồng khác nhau, cộng đồng các bác sĩ, kỷ sư, công nhân,.., cộng đồng gồm các láng giềng, các nhóm thân hữu không tên. Và mỗi cộng đồng đều có những nghi cách của nó. Những nghi cách đó là cái ăn, cái mặc, ngôn từ, thái độ xử thế, hệ thống giá trị, phong tục tập quán, luân lư, tư tưởng, đạo giáo, kỹ thuật, .... Tất cả những cái ấy được gọi là văn hóa. Cho nên, nếu có  văn hóa Việt Nam, có  văn hóa Mỹ, có  văn hóa Đông Phương, Tây Phương, th́  cũng có những văn hóa đặc thù không tên của những nhóm nhỏ biểu hiện qua những sinh hoạt của chúng, thí dụ  văn hóa Cố Đô Huế, văn hóa Petrus Kư, văn hóa Vĩnh Long-Vĩnh B́nh-Sa đec, vân vân.

Và từ những nhận thức giản đơn và cụ thể ấy,  ta có đi đến những vấn đề trừu tượng, khái quát hơn: Tổ quốc, dân tộc, quê hương, t́nh quê, t́nh thôn xóm,  t́nh người, hoặc những khái niệm về nhân bản, nhân tính,...   Có những cái tính chung cho cả loài người, có cái con người nói chung của muôn nơi muôn thuở, cũng có con người cụ thể của một bối cảnh lịch sử cụ thể.

Nói con người cụ thể trong một bối cảnh lịch sử cụ thể th́ đă nghĩ rằng con người chẳng bao giờ thoát khỏi cái môi trường sống của ḿnh. Như kỳ nhông, rắn lục ở nơi cây xanh th́ lấy màu xanh, ẩn trốn dưới lớp lá khô th́ lấy màu xám của la cành khô—nói chung là nơi nó sinh sống màu ǵ th́ da dẻ nó mang màu đó—con người ở đâu th́ nói tiếng nói chỗ đó, sống cách sống chỗ đó, nói cách khác là mang nền văn hóa của chỗ đó.

Cho nên, thân phận làm người là bị qui định. Bị qui định ngay từ trong bụng mẹ. Ḿnh chỉ sinh ra, lớn lên và  tồn tại được trong một môi trường mà lúc nào ḿnh cũng phải thích nghi, và như thế măi. Ḿnh như bị cột, gắn vào những nền văn hóa khác nhau. Thế rồi, một lần nữa, câu hỏi được trở lại: Tôi là ai? Phải chăng tôi chỉ là một chế phẫm của những cộng đồng dị biệt? Và tôi hoàn toàn lệ thuộc vào những cái khuôn đúc ra tôi, tánh t́nh, những suy nghĩ, những t́nh cảm, nói là của tôi, thật ra phải chăng đều do xă hội?  Không hẳn là thế, v́ thật sự, lúc nào tôi cũng có khả năng tác động lại trên môi trường, và làm cho nó chuyển biến.  Và do đó, có một cái tôi đặc thù, khác biệt, chẳng giống ai, mà mọi người phải tôn trọng, trong cái qui ước làm người?

Hay là đă có một cái nghiệp ngàn đời trước, do ông tổ của loài người truyền lại, hay chính tôi tự tạo. Tôi có thoát nghiệp được chăng, tôi có thoát khỏi cái tội tổ tông được chăng? Và bao nhiêu vấn đề khác.

Câu hỏi đơn giản, ngắn gọn, rơ ràng: "Tôi là ai?" đă bao lần trở đi trở lại với mỗi chúng ta, và mỗi lần, những nghĩ suy, những t́nh cảm, những giá trị của mỗi chúng ta mỗi khác. Có khi chúng ta vui vẻ an lành như t́m được một giải đáp hoàn hảo, nhưng bỗng chốc, cái hoàn hảo ấy trở thành một biện pháp tối ưu, đáp ứng cho một thời điểm nào đó của cuộc sống; rồi có thêm những dữ kiện mới, cái tối ưu thuở nào không c̣n hợp thời nữa. Chúng ta như trở lại lúc đầu. Tuy nhiên mỗi khi câu hỏi trở lại là một thử thách mới, và theo đó đ̣i hỏi  một bước đi tới của ta. Ta không theo một ṿng tṛn lẩn quẩn, mà đi trên một đường xoắn ốc mỗi lúc mỗi cao. Thiết nghĩ:

·                     Cái tôi có thể là một yếu tố chủng tộc, yếu tố di truyền.

·                     Không có cái tôi cô lập. Tôi thuộc nhiều cộng đồng khác biệt.  Mỗi cộng đồng có một nền văn hóa đặc thù của nó.  Tôi là nơi giao lưu của các nền văn hóa đó.  Thế nên, tôi thọ lănh nhiều hệ thống giá trị và văn hóa khác nhau: Việt Nam, Pháp, Mỹ, Phật Giáo, Lăo giáo, Công Giáo,...  Tôi lớn mạnh và sinh tồn cũng nhờ đó, bị trói buộc, che mờ cũng do đó.  Chúng ảnh hưởng trên tôi và tôi cũng có khả năng tác động trên chúng.

·                     Tự thân, tôi đă mang một nền văn hóa gốc. Thí dụ, nền văn hóa Việt Nam đă dưỡng nuôi tôi từ thuở chào đời. Nó là một nguồn tài nguyên vô tận. Chẳng bao giờ tôi biết hết được nó một cách trọn vẹn, cũng như chẳng bao giờ tôi biết hết cái tôi. Thế nên, có cái vui mỗi ngày thêm khám phá thêm cái mới, về tôi, cũng như về nền văn hóa gốc của tôi, hoặc những nền văn hóa khác.

·                     Tôi cũng giữ nhiều vai tṛ trong xă hội, và lắm khi những vai tṛ này mâu thuẫn nhau, và đặt tôi vào những bối cảnh có thể làm tôi phấn khởi, nhưng cũng có thể làm tôi đau đầu, mang nặng những lo âu hay ray rứt.

·                     Cái tôi là một quá tŕnh diễn biến, không ngừng đổi thay. Cuộc sống vốn là phát triển, tôi là một quá tŕnh phát triển. Cái tôi hôm nay khác với hôm qua, ở thời điểm này, có khác với một giây trước đây.

·                     Tôi thấy tôi trong những nhu cầu: nhu cầu sinh tồn, từ cái ăn mặc, an ninh, sự cần thiết thuộc về một gia đ́nh, một cộng đồng, được công nhận và có một t́nh người trong đó tôi học cái hay cái đẹp, trong đó tôi thể hiện đưọc cái tôi một cách trọn vẹn.

·                     Và c̣n có nhiều tham số nữa, mà tôi chưa thấy được.

·                     Về nguồn tức là trở về cái tôi đa dạng ấy, mà sự qui định của xă hội đă làm cho tôi quên mất. Về nguồn là từ bỏ sự hôn mê trong vong thân, để trở về với cái tôi chân thật. Về nguồn cũng là sự tỉnh thức về những tham số mà đă qui định mọi hành vi, tư tưởng của tôi. Tôi là ai? Tôi vẫn là tôi, nhưng không là một cái tôi mê muội trong tài sắc danh lợi, mà là cái tôi tỉnh giác trong cái thân phận làm người. Bản lai diện mục là thế đấy, là trực diện với cái bản chất ngàn đời của con người, từ  những tham số di truyền đến ngôn ngữ, tập  tục, cách sinh sống, từ cái phân biệt phải trái đến cái không chấp của nhà Phật, từ cái tôi vị kỷ đến cái hạnh nhẫn nhục của người công giáo.

·                     Về nguồn, tức là trở về với chính ḿnh, một cách tuyệt đối trung thực. Theo đó, ḿnh mỗi ngày sẽ khám phá một nét mới về chính ḿnh. Và v́ không có con người cô lập, khám phá ḿnh, tức là cũng khám phá cuộc đời, không trong những công thức, những qui ước, giáo điều, mà trong cái thật sống của nó.

 

4. Tôi vẫn là tôi.  Chúng tôi mở đầu bằng một trích dẫn lời Thầy Mạnh: "vạn vật trong trời đất vốn đầy đủ nơi ta. Trở lại chính ḿnh mà thấy đúng như vậy, th́ chẳng có cái vui nào bằng."  Rồi từ thân phận trái chuối, chúng tôi nêu lên những ước mong: mong sao con em ḿnh quay về cái gốc Việt Nam, mà thể thường ai cũng nghĩ rằng như vậy là về  nguồn . Thế vẫn không ỗn, có một cái nguồn khác rộng hơn, sâu hơn, cho mọi người của muôn nơi, muôn thuở. Thức ngộ được sự qui định của môi trường trong tất cả các tham số của nó, là một cơ may "hé mở cửa giải thoát"[4], giải thoát khỏi mọi qui định, giải thoát mà không giải thoát, trở về với cái tôi chân thật, cái nguồn thật của chính ḿnh. Và như thế, nếu lời của Thầy Mạnh có đúng, th́ thật sự vạn vật đồng nhất thể.

Vậy có lẽ nên kết luận  bằng bài thơ sau đây:

Lô Sơn yên tỏa Triết Giang triều

Vị đáo sinh b́nh hận bất tiêu

Đáo đắc hoàn lai vô biệt sự

Lô Sơn yên toả Triết Giang triềusáu

Tô Đông Pha

Khói từ Lô Sơn tỏa trên nước sông Triết Giang  có tiếng là đẹp.

Khi chưa đến được th́ ḷng ấm ức, hận rằng chưa biết.

Khi đến rồi, trở về chẳng thấy chi đặc biệt.

Khói Lô Sơn vẫn tỏa trên gịng nước Triết Giang như lúc nào.

Khởi đầu, bơ vơ chẳng biết ḿnh là ai. Chưa trở về được với chính ḿnh, th́ ḷng vẫn c̣n ân hận. Về được với chính ḿnh rồi, th́ ḿnh vẫn là ḿnh, tuy nhiên giờ đây là cái tôi trung thực, vẫn trong gịng đời, mà không bị bụi đời che lấp.

Chúng tôi mong được quí đọc giả, bạn hữu chỉ giáo

Xuân Ất Hợi, 1995                                                                 

                                   


[1] Olsen L. (1988) Crossing the schoohouse border: Immigrant students and the California public schools. San Francisco. California Tomorrow.

[2] Nhất Lê

[3] Lỗ Tấn

[4] Ḥa Thượng Thích Thanh Từ